ӘДЕБИЕТТІ ОҚЫТУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕСІ, ТЕХНОЛОГИЯСЫ [ 230 бет ]

МАЗМҰНЫ
АЛҒЫ СӨЗ................................................................................................................................3
I тарау. МЕКТЕПТЕГІ ӘДЕБИЕТ ПӘНІ
Нәтижеге бағытталған білім беру және әдебиет пәнін оқытудың өзекті мәселелері......6
Әдебиетті оқыту – ғылым, шығармашылық құбылысы........................................................7
Әдебиет сабақтарында әдіс-тәсілдерді таңдау жолдары.......................................................9
Көркем шығарманы оқыту барысында оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеру........10.
Көркем шығармаларды оқып –үйренудің әдіс-тәсілдері.....................................................13
Әдеби талдаудың негізгі тәсілдері мен бағыттары..............................................................14
Ауызша суреттемелер, бейнелемелер, кескіндемелер жасату............................................18
Инсценировка, киносценарийлер құрастыру........................................................................19
Көркем шығармалармен жұмыстың негізгі кезеңдері мен басты бағыттары....................23
Көркем туындыны оқу - әдебиетті оқытудың ең негізгі мәселесі......................................25
Көркем мәтінді оқып-үйрену және талдау жұмыстары.......................................................26
Көркем мәтінді талдау жолдары...........................................................................................27
Көркем шығармалармен жұмыстың қорытынды кезеңдері................................................29
II тарау. ӘДЕБИ ШЫҒАРМАЛАРДЫ, КӨРКЕМ МӘТІНДІ ОҚЫТУ, ТАЛДАУ ЖОЛДАРЫ
Көркем мәтінді оқу жұмыстарын ұйымдастыру.................................................................32
Автор ізімен талдау, оның негізгі мақсаттары....................................................................37
Көркем туындыны образдар жүйесіне қарай талдау жолдары..........................................39
Әдеби шығармаларды проблемалық талдау жолдары........................................................40
«Абай жолындағы» Абай бейнесін проблемалап оқыту....................................................44
Эпикалық шығармаларды оқыту (теориясы)......................................................................47
Көркем туындының сюжеті, композициясы.......................................................................48
М.Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясын оқыту....................................................................49
Әңгіме жанрын оқыту............................................................................................................64
Мысал жанрын оқыту............................................................................................................69
Ертегілерді оқыту...................................................................................................................72
Публицистикалық шығармаларды, эпистолярлық жанрды оқыту...................................77
Хаттарды оқытудың негізгі ерекшеліктері.........................................................................77
Батырлар жырын оқыту........................................................................................................83
Лириканы оқыту....................................................................................................................87
Поэманы оқыту......................................................................................................................94.
Драмалық шығармаларды оқыту.........................................................................................99.
III тарау. АҚЫН-ЖАЗУШЫЛАРДЫҢ ӨМІРБАЯНЫН, ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫН ОҚЫТУ
Жазушы өмірбаянын 9-11 сыныптарда оқыту....................................................................106
Шолу тақырыптарын оқыту..................................................................................................113
Әдеби сын-зерттеу еңбектерін оқыту..................................................................................118
Әдеби-теориялық ұғымдарды оқыту...................................................................................126
Әдеби-теориялық ұғымдарды қалыптастыру жолдары.....................................................128
Үй тапсырмасын беру және бала білімін есепке алу жолдары.........................................133
Оқушыларды тіл мәдениетіне, ауызша және жазбаша тіл шеберлігіне баулу................137
Сабақ үлгілері мен түрлерінде тіл дамыту, сөйлеу мәдениетіне баулу жолдары...........138
Оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыру..............................................................147
Шығарма оған қойылатын талаптар, шығарманың негізгі түрлері..................................150
Оқушыларды шығарма жазуға даярлау..............................................................................153
Әдебиет сабағындағы көрнекілік.........................................................................................154


IV тарау. СЫНЫПТАН ТЫС ЖҰМЫСТАР
Сыныптан тыс жұмыстардың мақсаты, маңызы............................................................... 159
Сыныптан тыс жұмыстардың түрлері.................................................................................159
Сыныптан тыс оқулар...........................................................................................................160
Сабақтан тыс оқу сабақтары................................................................................................163
Сабақтан тыс уақытта шетел әдебиетімен таныстыру......................................................165
Әдебиетті тереңдетіп оқыту мәселелері.............................................................................165
Сабақ үлгілері мен түрлері..................................................................................................170
Абайдың табиғат лирикасы............................................................................................... 176
V тарау. БІЛІМДІ ЖИНАҚТАУ САБАҒЫНЫҢ МОДЕЛІ
«Алпамыс батыр» жырын қайталау....................................................................................180
Абайдың суреткерлік шеберлігі..........................................................................................181
Абай, Әбіш және Толық Адам............................................................................................182
ЖБИМ – жаңа білімді игеру моделі...................................................................................185
Абай – Әбіш – Толық адам және мен................................................................................187
ЛМКМ – логикалық мағынаға негізделген конструкторлық модель. Әбдірахман туралы өлеңдер...188
Жыраулар шығармашылығы ЛМ-К ................................................................................. 189
Жыраулар афоризмі......................................................................................................... . 191
Конструкторлық жобалау технологиясы...........................................................................195
Абай – махаббат жаршысы.................................................................................................196
Абай «Сегіз аяқ» өлеңіндегі даналық................................................................................197
«Ескендір» – рухани тартыстар поэмасы..........................................................................198
«Абай жолы» эпопеясындағы әйелдер бейнесі................................................................199.
С.Сейфуллин «Көкшетау» поэмасындағы халық аңыздары.......................................... 200
Прозалық шығармаларды талдау үлгісі............................................................................201
Абай лирикасы.................................................................................................................. 202
Абайдың жүрек философиясы...........................................................................................203
ЛМ-К Мұқағали...................................................................................................................204
Қозы Көрпеш – Баян сұлу...................................................................................................205
Ақын-жазушылар тілінің сөздігін жаса. Абай тілі......................................................... .207
Характер портретін сомдаудағы автордың сөз байлығына, тіл шеберлігіне барлау. М.Әуезов «Абай жолы».. 207
Мемуарлық (өмірбаяндық) еңбектер негізінде орындалатын ғылыми-зерттеу сипатындағы тапсырмалар үлгісі:
С. Сейфуллин өмірі............................................................................................................208
Дебат үлгісіндегі тапсырма...............................................................................................208
Жаңа білімді меңгерту технологиясы...............................................................................210
Технология талаптарына негізделген сабақ жоспарының үлгісі..................................213
Ақпараттық-технологиялық карта....................................................................................217
Дәстүрлі білім беру мен өнімді білім берудің басты ерекшеліктері, айырмашылықтары.....218
С.Сейфуллин. Технологиялық карта.............................................................................. 220
М.Әуезов. 1-технологиялық карта...................................................................................222
М.Әуезовтың алғашқы әңгімелері. 11-сынып
2-технологиялық карта......................................................................................................224
Білім беру параметрі..........................................................................................................225
        
        Қанипа Бітібаева
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы
Алматы 2010
Бітібаева Қ.
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы
«Құрмет» орденінің иегері, КСРО Мемлекеттік ... ... ... ... ... Қанипа Бітібаеваның бұл оқу ... ... ... ... беру ... ... оқытудың теориясы мен
әдістемесі, технологиясы ... ... сөз ... ... мен ... ... автордың ұзақ жылғы жаңашыл ізденістері де еңбектен
орын ... ... ... оқу ... оқытушыларына, студенттеріне,
ұстаздар қауымына арналған. Сондай-ақ магистранттар, ... ... де ... ... ... ... еліміздің білім беру ісінде түбірлі өзгерістер болып
жатқаны түсінікті. Мақсатымыз оның бәрін тізбектеу ... әлі де ... ... ... ... сөз ... ... ішінде ең бастысы -
әлемдік ... ... ену ... ... ... ... жасалуы, басқа да жүріп жатқан реформалар күрделі, қиын,
қарама-қайшы ... ... ... ... алға ... келеді. Қай
заманда, қандай реформа болсын мектептің басты тұлғасы – ... ... ... да осы ... ... жүзеге аспақ. Ал бүгінгі
таңда мектептің, мұғалімнің ең қасиетті міндеті – рухани бай, ... жеке ... ... ... ең ... әр ... ұлттық әдет-салты, көзқарасы,
шыққан түп ... ... ... Сол ұлттық байлықты бүкіл адамзаттың
өз ұрпағын тәрбиелеудегі, білім берудегі озық ұстанымдарымен байланыстыра
отырып, әр ... ... ... ашу, ... ... нығайту,
қысқартып айтсақ, өзіне-өзінің жол ашуына түрткі жасау – ... ... ... ... міндет. Әр мұғалімнің алдындағы сәулелі мұраты - ... ... ... қана ... - әр ... ... ашу, сол «менді»
шығармашылық тұлғаға жетелеу. Шығармашылық ... ... ... Бұл жерде ұлы дана Абайдың сөзі ... ... сен - ... ... ... ... деген сенімін туғызу, өзінен шығармашылық қасиет, қабілет
іздете білу, өмірден өз орнын, лайықты, дұрыс, таза орнын ... ... қиын ... де ... Бұл ...... замандағы білім
беру ісінің күретамыры. ... таба ... өз ... ... ... ... ... жүргендер, басқа жолға түсіп
адасушылықтың негізгі себебі – бір кездегі ... ... ... ... деген сауалдардың бүгінгі ұстаздарды ойлатқаны жөн. ... ... ... беру ... әлі де ... таппай келе жатқан
мынадай мәселелер бар сияқты.
1. Білім концепциясы, стандартты бағдарламаларды жаңарту, мақсаттарды
анықтау, толықтыру, оның ... жеке ... оны ... қарай
бейімдеу, жетілдіру.
2. Біздегі білім беру, оқыту, пәндік жүйе арқылы жүзеге асып келеді. ... ... ... ... білімін жетілдіру, шығармашылық тұлға
қалыптастырудың мақсаттары тұрғысынан ... келе ... ... ... ... ... ортақ бір концепция жасау керек-
ақ. Әсіресе, оқушының өзін-өзі тануы, «Мен кіммін?» деген яғни «Мен»
концепциясын қалыптастыруды ... ... ... жеке ... ортақ бір жүйесін жасау қажет.
3. Баға қайдан шығады, оқушының білімі, іскерлік дағдысы, ... ... ... керек деген мәселе – кезек күттірмейтін мәселе. Сол «5»
балдық жүйемен жүре береміз бе, баланы бағаға ... қою ... ... да ... жол бар ... ... да әлі ... таба алмай келе
жатыр.
4. Әр сабақ неге міндетті түрде 45 минут болу ... Неге ол 45 ... 40 ... 35 минут емес (бұл жерде шартты түрде айтып отырмыз),
тақырыптың жеңіл, ауыр түріне қарай оны ... өзі неге ... ... ... өз ... өзі неге ... емес ... деген
мәселелер де көптің көкейіндегі сұрақтар.
5. ... төл ... ... болу ... еліктеу, көшіру
(тиімдісін пайдалану туралы сөз басқа әриен) мерзімі біткен жоқ па? –
деген ... алғы ... ... ... бұл ... жекелеген
талпыныстарды жоқ деп айта алмаймыз, бірақ тиімді қорытынды жасайтын
уақыт пісіп жетілген сияқты.
6. ... ... ... ең ... мектептен, білім беру,
тәрбиеден басталатыны түсінікті. Тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... ... баласының ұрпағын
тәрбиелеудегі ұтымды іс-тәжірибесімен ұштастыра отырып жүргізудің де
нақты бағыттары керек-ақ.
7. Білім мазмұнын байыту, жетілдіру, оны ... ... ... де ... ... ... бір ғана емес, бірегейі. Білім
берудің ең бастысы- білім мазмұны. Білім мазмұна ... ... ... Ал ... ... не? Ғалымдар пікіріне үңілсек
орыс ғалымы С.А.Смирнов өзінің Технология как ... ... ... ... еңбегінде: бұл сөздің өндірістен келгенін,
яғни шикізатты өңдеу, жасаудың амалдары екеніне тоқталады да, ... ... ... ... ... собой
алгоритмизированную последовательность операции получения какого-либо
продукта, пстроенного на использовании технических или любых ... под ... ... Это определенный способ обучения
выполняет средство обучения под управлением человека. При этом учитель
выполняет ... ... и ... их деятельности»,-
дейді.
Ал Безрукова оны (технологияны) модельдеу, жобалау, конструкциялау
амалдарымен байланыстырады. Штейнберг конструкторлық технологияға ерекше
назар аударады. Ол ойды ... ... ... тырысады. Білімді
тек сөздік әдісі емес, бейнеге, модельге түсірудің ... ... оның ... ... ... ... ... анықтайды. Әрине,
модель дегенде оның макет, сұлба, кесте ... ... ... ... ... болжам (прогноз) жасаудың негізі ретінде белгілі.
Технология туралы өз пайымдауымызға ... ол – ең ... ... ... жеке тұлғаға қарай бағыттаған мақсатты,
саплы оқу әрекетін ұйымдастыру. Жеке тұлға ең ... өз ... ... дамиды. Ал әрекет іс-қимылдармен жүреді. Технология жеке тұлғаны
дамытуға негізделген мақсатты педагогикалық жүйе. ... ... ... жеке ... ... дамытудың жаңа, нәтижелі
ізденістерін талап етеді. Оқушының білім алу, даму, т.б. іс-әрекеттерін
мақсатты ... ... ... оған ... ету, ... ... меңгеруіне түрткі жасау – технологияның ... ... ... ... ... ... оқыту әдістемесі мен
технологиясының мына мәселелеріне ерекше көңіл бөлінді:
1) Педагогика ғылымының соны жетістіктері сапынан орын алып келе ... ... ... ... ... мақсаттарын
бірлікте қарастыру.
2) Әдіс-тәсілдер мен оқу жүйелерінің ... ... ... сұрыптап
алу, әрі оны ұтымды пайдалана білу.
3) Берілетін білімнің ішінен ең негізгі мәйегін, ... ... ... ... ... беру ... ... бөліп алу, негізгі ... ... ... ... ... ... ... Оқушыларды даралап, әрі саралап оқыту әдістемелері (дифференциалдап
оқытуды ... ала ... ... ... ... ... сабақ түрлері мен үлгілерін
іздестіру.
6) Интеграциялап оқыту, оны әдебиетті оқыту ... ... ... тереңдете оқыту жолдары.
8) Проблемалап оқыту және әдебиет ... ... ... ... ... ... тиімді жолдары.
10) Оқушы біліміне тақырыптық есеп жүргізудің тиімді әдіс-тәсілдері.
11) Дидактикалық ... ... ... жолдары (үлестірме-
көмек, үлестірме-нұсқаулар,т.с.с)
12) Топтық, жұптық және жеке жұмыстар оқушыларды танымдық – іздендіруші,
зерттеу бағытындағы жұмыстарға, ... ... ... ... мен технологиясы.
13) Оқушының білім мен іскерлік дағдыларын жетілдірудің ... ... ... ... ... ... ... оларды тәжірибеде пайдаланудың тиімді жолдары ... ... ... ... ... ... ... оқыту» таруында теориялық ұғыммен қатар ... ... ... ... ... ... ... берілді, т.с.с.
1) Мұндай тәсілдің пайдасы не?
Әрине, оқулықта ... ... ... тұрғыдағы өзіндік
заңдылықтары, теориялық мәселелері кеңінен сөз етілуі керек. ... ... ... ... ... әлі ұстаздық жолын бастамаған
жастарға тек теориялық білім берудің ... ... ... жүр. Сондықтан теорияға қоса, оның тәжірибедегі көрінісін сөз
етуді дұрыс деп санадық.
Оқылық ... мен ... ... оларға практикалық
көмек берудің де артықтығы жоқ деп есептейміз.
2). Мүмкіндігінше әдебиетті жанрлық ... ... ... ... ... ... ... драмалық жанрдағы шығармаларды
оқыту жолдарының өзіндік қадау-қадау ерекшеліктері, ... бар ... ... (Методологиялық ортақ принциптерімен қоса).
3). Соның ішінде, мысалы, эпикалық жанрды алайық. Оған ... ... ... мысао, әңгіме, батырлар жыры, поэмалар жатады. ... ... ... ... сөз ... (нақты мыа\салдар арқылы).
Мұндағы басты мақсат – ... ... ... ... ... үлгі, нұсқау
беру, оқыту мақсатын қалай жүзеге асырудың жолын көрсету.
Публицистикалық, эпистолярлық жанрдағы шығармаларды оқытуәдістемесі, мен
технологиясы да ... ... ... ... сын-зерттеу еңбектерін оқыту» тақырыбында, әсіресе, оларды
меңгертудің жеңіл жолдары, оқушыларды ғылыми жұмыстарға ... ... ... ... ... тапсырмалар жүйесі нақты мысалдармен
дәлелденді.
Мектепте әдеби білім беру – ... ... ... ... ... принциптерін басшылыққа ала отырып, жүргізілуі керек.
Ол мынадай кезеңдерден тұрады:
1-кезең: 1-4 сыныптар;
2-кезең: 5-8 сыныптар;
3-кезең: 9-11 сыныптар.
Бірінші кезеңнің негізгі мақсаты, міндеті – ... жаза ... ... көркем туындыға оқушы ынтасын қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... көркем туынды, көркем шығармалардағы рөлі,
маңызын танып білу жұмыстары жүргізіледі. ... ... ... ... ... (Көркем образ, сол арқылы автор мұратына
(идея) ... ... Оқу ... оқуға, талдауға ұсынылатын
шығармалар жанрлық жағынан қамтылуы тиіс. Оқушылардың көркем шығармалардың
әр жанрдан тұратынын ... ... осы ... басталады. Көркем туынды
туралы өз пікірлерін, ойларын айта білуге дағдыландыру (алған әсерлерді, не
ұнады, не ұнамады), ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру да осы кезеңнің негізгі міндеті болмақ.
Үшінші кезеңде әдебиетті оқыту ауыз әдебиетінен басталып, әдебиет ... ... өз ... ... ... ... ... әдебиет тарихы, сыны, әдебиеттік ғылымнан білім беру, көркем шындық,
өмір шындығы, ақын-жазушы стилі, тілі, әдеби әдістер, т.б. ... ... ... ғылымы басшылыққа алынады. Оқушылардың оқырман ретінде
оқитын туындыларын өздері таңдап алу қабілеттері ... ... ... Көркем туындыға олардың сын көзбен қарауы(төменгі
сыныптағыдай тартымды, сюжетті шығармаларды ... ... ... ... яғни ... туралы ғылымсыз әдебиетші
мұғалімдер әдебиетті ғылымның, әрі өнердің бір ... ... ... ... ... білім беру әрі әдебиет ғылымынан, әрі сөз өнерінен білім
беру дегенге саяды. Бұл пәнді оқытудың күрделілігі де, ... ... ... ... ең ... ... сөз табиғатын ашатын заңдылықтарды
білуі керек, сондай-ақ көркем туынданы талдаудың ғылыми әдістемелері ... ... ... ... ... ... талдау кезінде
мұғалім мен оқушы арасында бірлескен ... ... ... тұрғысында
қарым-қатынас жасау қазіргі оқытудың басты ... ... ... ... ... БЕРУ ЖӘНЕ ... ... ОҚЫТУДЫҢ ӨЗЕКТІ
МӘСЕЛЕЛЕРІ.
Кемеңгерлікті танудың үш жолы ... жолы – ойға ... ... – ең ізгі ... ... – тәжірибе
жолы. Бұл –
ең қиыны.
Конфуций
«Әдебиет – сөз өнері». Ол - өнердің бір саласы. Әдебиет пәні де ... ... ... адамдар «адамтану құралы» десе, әдебиет пәнін
«адам тәрбиелеу құралы» дер едік. Ол ... ... ... ... игеруден жай білім ғана беріп қоймайды, ең ... ең ... ең ... – жақсылық пен ізгіліктің ұрығын себеді.
Әдебиет пәнінің әр сабағын адам бойындағы асқар ... ... ... ... сұлулыққа құштарлық тәрізді ең мөлдір сезімдер мен кісілік қасиеттер
туралы сырласу ... ... те ... ... пәні ... ... ... байиды, туған тілін сүюден елін, адамзатты құрметтеуге
дейінгі сезімдері ... ... ... жасөспірімдер алдында
еліміздің тарихы, оның ғасырлар қойнауында қалған сөз ... ... ... ... арманы, қиялы, болашақтан ... ... ақ ... ... оқытудың басты мақсаты – оқушыларды сөз өнерінің қыр-
сырымен таныстыру, халық ... ... ... нәр ... ... ынтасын ояту, халықтың рухани байлығы - әдебиетін жан-жақты игерту,
сол арқылы ... ... ... ... ... ... ... ауқымы да, мүмкіндігі де, маңызы да ерекше болып
келеді. Мектепте оқытылатын қай пән болмасын, олардың ... мен ... ... өзіндік орны, атқарар маңызы да бар. Дегенмен де әдебиет пәні
барлық пәннің ... ... ... ... ... үшін ... оқи білу керек, оқығанын түсіну, ұғу, айта білу ... ... ... ... ... ... пәні ... пәндермен тығыз
байланыста болып келеді. Соның ... өзі де өнер пәні ... ... ол ... ... музыка пәндерімен ерекше гармониялық үндестікте
жүріп отыруы керек. Сондай-ақ тарих пәні әдебиеттің ең ... ... ... табылады. Бағдарлама мен оқулыққа назар аударған адам бірден ... ... еді. ... ... ... ... ... өмір сүрген тарихи кезеңнің сипаттамасы, келбеті беріледі. Қай ... өз ... ... Ол, ең алдымен, өз заманын жыр етеді, соның
келбетін кескіндейді, бейнелейді, шығармашылығы заманына байланысты туады.
Оның шығармасы сол өз ... ... ... ... Қазақ тілі пәнімен
ерекше бауырластығы дәлелдеуді қажет етпейді. Егер әдебиетті көркем бір
ғимарат, ... ... ... соны ... ... – тіл, тіл ... бұл екі пәнді бір-бірінен бөліп алып қарастыру дұрыс емес ... ... ... ... туралы бұл жерде сөз жоқ).
Әдебиет пәнінің тағы бір ерекшелігі – оның ойлы, ... ... ... бар ... ... (бұл жерде барлық оқушыны
осылай бір бағытта дайындайды ... ұғым ... ... Бұл –- үлкен,
қасиетті міндет. Мәдениетті, білімді адамның қай-қайсысы болмасын, оқырман.
Атақты физик, математик, геолог, медик, тіпті ... ... ... ... Оған ... – олардың ғылым төріне, биігіне шыға ... яғни ... ... арқылы оқырман бола білуі. Осындай ұлы адамдар естелігін ... көз ... бір ...... ... ... ғылымға аяқ
басуына әдеби кітап, соған деген ынта әсер еткен. Бұл жерде оқырман деген
ұғымды кең ... ... жөн. ... шығармаларды оқушыларды,
әдебиетшілерді ғана «оқырман» деудің аясы тар. Бірақ сол «оқырмандықтың»
алғашқы ... ... ... ... ... түсінікті.
Әдебиет пәні - өнер пәні, адамтану пәні ... ... ... ...... ойлантудың, терең ойлаудың пәні. Ең ... ... ... айырмашылығы – онда дәлелденген ешқандай заң ... ... ... айнымас, ережелерінің жоқтығы. Орыс
әдебиетінде бір ғана Пушкиннің «Евгений Онегиніне» ... ... ... Әр зерттеуші оны әр қырынан қарастырады, ... ... ... ... ... еңбек жазып отырса да, онда сөз жоқ,
өзінің ... ... ... сезіміне де орын береді. Қазақ
әдебиетіндегі Абай шығармашылығына байланысты Мағжан ... ... ... Мұқанов, Қажым Жұмалиевтер еңбектерін былай қойғанда, бүгінгі
әдебиетшілер де зерттеулер жазуда. Бұдан шығатын қорытынды ... ... ... Ол - өнер ... Ол – ... ... ... - әлемдік әдебиет пен мәдениеттің бір бөлшегі. Әдебиетті құзырлылық
тұрғысында оқыта отырып, ... ... ... ... ... ... ойлану, ойланту барлық пәндерге де керек. Ойсыз өмір сүру ... ... бұл ... ... бір еске ... ... - ... ойлау,
өзіндік пікірде жатыр. Әдебиетті оқытуда мұғалім ... ... ... оқулық авторы, не ғалымдар пікірін қайталауды, не соны ... ... ... керек, ең бастысы, сол көркем туынды ... ... ... ... көңіл бөлген жөн. Бұл пәннің басқа пәндерді
оқытудан өзгешелегі де күрделілігі де ... ... ... ... ... ... шабыттану, қиялдау, армандау, еліктеу, әр түрлі
психологиялық рең осы пәнде ерекше көрінеді.
Әдебиет – ... он екі ... ... екі ... түгелдей
жайлап, еш уақытта да көзге көрінбейтін сезім қылдары ... ақыл иесі ... өз ... ... ... ... дүние. Оны оқытудың қызықтығы да,
күрделілігі де осында жатыр.
ӘДЕБИЕТТІ ОҚЫТУ – ҒЫЛЫМ, ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҮДЕРІС
Оқыту әдістері
Оқыту ... ... ... ... ... ... де ... Әдіс-тәсілдер деген не? ... ... екі ... ... ... ... ... мәселе – мұғалім оқытуы,
екінші мәселе – оқушының оқуы. Мұғалім мен ... осы ... ... оқу ... оқыту әдістеріне жатады. Мысалы, ... - ... ... ... ... ... жұмыс түрлері –
кітаппен жұмыс ... ... ... ... ... ... тексеру әдісі деп
аталады. Сонымен, әдіс-тәсіл оқытушы мен оқушы арасындағы жұмыс ... әр ... ... келеді.
Мектептегі оқыту процесі оқыту әдістері арқылы жүзеге ... ... ... ... сұрақтар оқушы беосенділігін танытып, арттыратын
тәсілдердің бір түріне жатса, көркем ... ... ... ... ... бір ... ... Әдебиетті оқытуда сөздік әдіс,
көрнекілік әдіс, тәжірибелік әдіс, түсіндірмелі – ... ... ... ... ... әдіс ... іздендіруші) әдіс,
зерттеу әдісі, мәтінді көркемдеу, мәнерлеп оқудың орны ерекше.
Академик Ю.Н.Бабанский өзінің «Оқу-тәрбие ... ... ... (1982 ж., ... ... ... ... үш топқа
жинақтайды.
1) Оқушылардың оқу-таным ... ... ... ... учебно-позновательной деятельности).
2) Оқушылардың оқу-таным қызметін көтермелеуәдістері (методы
стимулирования учебно-позновательной ... ... ... ... ... ... ... контроля за
эффективностью учебно-позновательной деятельности).
Әр топ бірнеше оқыту әдістерінен тұрады. Мысалы, 1-топтағы ... ... ... дәріс, пікірлесу), көрнекілік (иллюстрация,
портрет, ... ... ... ... ... ... жұмыстар) әдістер жатады. ... ... ... ... де осы ... ... болады. Жоғарыда айтып
кеткеніміздей әр топтағы әдістемелердің өз мүмкіндігі ерекшелігі болады.
Төмендегі кесте арқылы кей ... қай ... ... ... болады,
соған тоқталайық.
|Сөздік ... ... әдіс ... ... ... | ... ... білім |Берілетін білім |Оқушылардың ... ... ... ... ... ... |
|сипаттау болғанда,|көрнекілікті тілеп|практикада ... ... ... |тұрғанда, уақыт |пайдалана білу ... ... ... ... ... ... ... ішінде |әсіресе, ... ... Бұл ... өз ... білім |психологиясына |әдіс кітаппен |беттерімен ... жаңа ... ету ... түрлері |проблема шештіру |
|ұғымдарды оқушыға|мақсаттарында өте |кезінде ... ... ... бұл ... ... ... сти-лін |тиімді. ... ... ... ... |анықтауда өте |Оқушылардың |
|әдіс, әсіресе, ... ... ... ... ... пәнінің |ынталандыру | |мен ... ... ... ... де | ... |
|де болатындай - |маңызы зор | ... ... |
| | | ... |
| | | ... өте |
| | | ... ... сабағындағы оқушылардың көркем туындыны қабылдауы, одан ... ... ... ... ... үшін мұғалім осы мақсатта іздене
отырып, оны ... ... ең ... ... ... сұрыптап
пайдалануы керек. Көркемдеп оқу әдісі әдебиетті оқытуда ... рөл ... ... көркем шығарманы қабылдау белсенділігін, әсерлі сезімін
дамытуда өте ... ... өнер деп ... ... ... өнер
туындысы деп қабылдатуда, сөз қасиеті мен құдіретіне, оның эстетикалық
нәзік нәріне тұшындыруда бұл әдіс ... ... яғни ... ... ... ... ... сезім көпірі ретінде ежелден – ақ тиімді
әдіс болып, мұғалімдер тәжірибесінен кең орын алуда. Бұл ... ... ... ... ... ... сөз ... оқуы, күй
табақты, үнтаспаны тыңдауы, т.с.с. Мұғалімнің мәтінді әрі ... ... бере оқуы ... ... осы ... баулуы, мәтінге жуық
әңгімелету, жоспар жасату, негізгі оқиғаларға ат ... ... ... жұмыстар да осы әдістің негізгі тәсілдері. Сондай-ақ көркем
мәтінді оқу ... ... ... ... ... ... ... сценарий жасату, оқыған ... ... ... ... ... білу ... ... пьесаларды, т.б.) тиімді тәсіл
ретінде оқушылардың оқу еңбегін ұйымдастыру түрлеріне жатады. Мұғалім ... ... оны ... да, ... ... да ... атқарады.
ӘДЕБИЕТ САБАҚТАРЫНДА ӘДІС-ТӘСІЛДЕРДІ
ТАҢДАУ ЖОЛДАРЫ
Ұтқырлық мұраты, мұғалімдерден сабақтың ... ... ... ... ... кейін, сол мақсатты ... ... ... де ... ала ... ... етеді. Ол үшін әр мұғалім оұыту
әдістемесін жете ... әрі оны ... ... ... ... ... ... керек. Бұл – аса маңызды, мұғалімнен шығармашылық ізденісті,
жүйелі, тиянақты жұмысты ... ... ... ... әр ... ерекшелігін, мүмкіндіктерін де жете білуі қажет. Көпшілік ... ... ... ... ... ... Мұндай
мұғаімдер қай тақырып болсын, оны қай сыныпта өткізсін, сабақтың ... да еске ... ... ... ... сабақ жүргізе
береді. Мұндай сабақтар тиімді өтеді, ол ... өз ... ... алады деп айту қиын-ақ. Оқу тәрбие жұмыстарының барлық саласын бір өзі
шешіп тастайтын әдіс-тәсіл жоқ. Сол ... де ... ... ... ... ... қай жағдайда, қалай пайдалануға болады, соны
да ерекше ойлануы керек. Мысалы, ... ... ... бір ... ... ... деп танылған әдіс-тәсілдер екінші жағдайда кейде
тиімді, пайдалы бола ... Неге ... ... не? ... ... ... қызметін дамытуда, жетілдіруде, оларға өз бетінше
қорытынды, ... ... ... ... ... маңызы ерекше.
Оқытудың бұл түрі ... ... ... ... ... ... тудыратын танымдық-іздендіруші, шығармашылық сипаттағы зерттеу
әдісіне бағытталған тапсырмалар береді және оны орындата ... ... осы ... оқыту әдіс-тәсілдерінің мүмкіншіліктері шексіз емес.
Оқу материалының барлығы, барлық тақырыптар проблемалық жағдаятты ... ... ... ... ... орташа, не ортадан төмен
сынып ұжымына ... ... әр ... да ... ... ... Бұл әдіс-тәсілдер оның үстіне уақытты да көп талап етеді. Өтетін
тақырып аса ... ... әрі ... ... ... шеш ... төселген жағдайда ғана проблемалық оқытуды басшылыққа алу
тиімді.
Түсіндірмелі-репродуктивтік әдістің де ... ... бар. Бұл ... ең ... жағы мұғалім білімді қысқа
мерзім ішінде, барлық оқушыларды қамти ... ... Оқу ... ... ... ... ... жеткізеді. Оқушылар да
өз мүмкіндіктерінше ол білімді қабылдай ... ... ... ... ... ... ойлауы арқылы жүргізетін өзіндік жұмыс
түрлері әлсіз болып келеді. Сондай-ақ әдебиетті оқытуда тиімділігі ерекше,
көрнекілік ... де ... әр ... ...... қызығушылығын, таным белсенділігін арттырады. Дегенмен, оны үнемі
пайдалану оқушылардың дерексіз түрде ... ... ... ... ... жасайды. Міне, сондықтан тиімділік ... да ... өзі ... бір ... ... істеуін, немесе өзі білетін
барлық әдісті бір сабаққа үйіп-төгуін жоққа шығарады, әрі бір ... ... ... ... ... ... ... идеялары оқыту
әдістерін үйлесімді түрде, сол ... ... ... ... ... ... ... сыныптың жеке-даралық, жағдайларын ескере
отырып, таңдап, сұрыптап ала білуді талап ... ... ... ... тиімді, пайдалы деп сұрыпталынып алынған ... ... ... болуы да мүмкін. Сол себепті әдіс-тәсілдерді үнемі
бірлікте, үйлестіре пайдаланған дұрыс ... ... ... ... жұмыстармен астастырып
немесе зерттеу әдісін түсіндірмелі әдіспен үйлестіре ... ... ... ... ... әдістерді қалай пайдалану сабақ мақсатына
байланысты туындайды). Ал, кейде ... ... ... ... үйлестіре пайдалануға болады. Әдістәсілдерді
үйлестіре қолдану – оқушылар ... ... ... түрде ұйымдастырудың
маңызды бір саласы. Мұндай сабақтардан ... ... әрі ... ... ... ... Сабаққа әзірлік үстінде өтетін тақырыпқа
зер сала отырып, оны қандай ... ... ... ғана ... те ... ... беруге болатынын әбден ойластыру қажет. Ал өзі
таңдап алған әдіс-тәсілдердің ... ... ол ... ... ... ... жете ... жете меңгеруіне байланысты. Егер
мұғалім сөздік ... ... ... ... ... ескермесе
немесе оқушылардың теориялық білімдерін өмірге пайдалана білу ... ... ... үйлестіргенде, нәтижесі болатынын білмесе, ... ... ... ... әдіс-тәсілдер жүйесінің нәтижелілігі туралы сөз
қозғаудың да қажеті жоқ.
КӨРКЕМ ШЫҒАРМАНЫ ОҚЫТУ БАРЫСЫНДА
ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЖАС ... ... оқу мен ... сыныптан тыс жұмыстардың барлығы да
оқушылардың жас ерекшелігі, психолгиясына ... ... ... ... ... ... кітапқа деген құмарлығы, сөз
өнеріне деген ынтасы мен ... ... ... ... оқыту –
білім берудің аса маңызды, әрі ... ... ... Бұл мәселелерде
де оқушылардың психологиялық ерекшелігі, жасы, оқып ... ... ... ... ... оқыту, оқушылардың бүкіл ой
еңбегін, оған ерекше күш түсірмейтіндей, қонымды, қолайлы, нақтылы, белгілі
бір ... ... ... ... етіп ... ... сөз етеді. Көптеген ғалымдар, психологтер, мұғалімдер зерттеулері,
пікірлері бойынша, ... ... ... ... ... оны оқырман
ретінде қалыптастыру бірнеше сатыдан тұрады.
1. Кіші жастағыларға 5-7 сыныптардағы 10-12-дегі жас өспірімдер.
2. Ересек жастағыларға 8-9 ... ... жас ... ... ... 9-11 ... ... жастар
жатқызылды.
Балаларды топқа бөлу, әрине, қатып қалған дүние ... ... ... еске ... ... ... ... бір сыныптағы бір
жастағы балалардың өзі әр түрлі болып келетіні ... ... ...... ... физиологиялық жағынан
балалықтан кетсе де, әлі де қалыптасып, толысып жетпегендер. Олар – қимыл-
қозғалысы ... ... өте ... әрі не ... де ... ... деп қабылдайтын, жақсылыққа да, жамандыққа да құлай берілетіндер.
Бұл жастағыларды ертегілер әлі ... ... ... бар ... ... оқиды. Кино, көгілдір экран алдынан
кетпейтіндер де осылар. ... ... ... алғыр. Дегенмен,
алаңғасарлық, тез қабылдап, тез ұмытуда осыларда жиі кездеседі. Мектепте
көп ... да, тез ... тез ... ... да 10-12
жастағылар. Әдеби шығармаларды оқу, қабылдау ерекшеліктеріне ... ... ... гөрі ... қара ... ... оқуға ынталы. Әсіресе, оларды соғыс, шпиондар ерекше
қызықтырады. Оқыған шығармаларының ... ... әр ... ... ... ... ... соны ұмыта алмай, дел-салдыққа ... ... өте жиі ... ... осы үш топтағы оқушылар ішінен
кітапты көп оқитындар да, ондағы бас ... ... ... ... де осы жастағылар. Олар оқып ... ... ... ... ... ... ... ол неге былай істеледі
екен, әттең, олай істегенде» деген сияқты өз ... да ерік ... ... бірақ ол толғаныстары уақытша болады, тез ... ... ... ол ... талпынысқа тап болады. ... ... ... ... одан алған әсерлерінің барлығын тез
ұмытып кетеді деуден аулақпыз. Оқыған дүниелерін, әсерлерін 2-3 айдан ... ... олар ... ... ... ... бастайды.
Кейіпкерлер тағдырына да мойынсұнушылықпен ... ... ... ... ... ... «тұрақсыздық» - баланың жас ... туып ... ... М.Мағауиннің «Бір атаның балалары»
деген шығармасынан 6-сыныпта ... ... Осы ... ... ... әсер ететін екі үлкен жағдаят бар.
Бірінші, Ертай мен ... ... ... ... ... ... үй-үйге бөліп жатқанда), сонан соң ата-аналарын
іздеп, үсіп өлулері. «Ертай мен Нартайды бірге ... алу ... еді, ... еді, ... ... олар өлмес еді» деп, балалар бір ауыздан осындай
пікір айтып, шулап жатады. ... ... ... келмейді. «Жазушы
болсаң, әңгімені өзің қалай аяқтар едің» деген сұраққ олар ... ... ... ... Яғни тірі ... ... өз қиялына ерік
беріп, оларды ауыл адамдары құтқарып қалады ... ... ... ... ... жолға шығармай қояды дегендей, өз аңсауларынан ... ... ... ... ... айтып жатады. Олар осы кезде сезімге беріліп,
балалар өліміне шынында да кім кінәлі ... ... ... ... ... да, авторлық шешімді де аңғара алмайды.
Оқушылардың осы шығарманы қабылдауларын, шығарма ... ... ... ... ... ... шығарма – толғаныс
жаздырылды.Жұмысты ... ... ... да ... мен ... ... ... қыздар «жылағымыз келді», не «жыладық» дейді. Ал
олардың ... ... кім ... екенін ашып жаза алмаған.
Көпшілігі, жоғарыда айтып кеттік, ... ... ... ... адамдарды кінәлайды т.с.с. Бұдан шығатын қорытынды не? Қорытынды: ... ... ... ... ... ... ... бір идея жататынын, ол
авторға байланысты болатынын ойлана ... ... оның ... туынды
екенінде де шаруасы жоқ. Олар оқып ... ... ... өзі ... Сонымен осы жастағы балаларды кітап оқуға баулуда, ... ... мына ... ... ... ... Кітапты қалай оқу керек, оқып отырып, неге назар аудару керек, ... ... ... ... ... ... ... ақыл-
кеңес беру. Төмендегі үлгіде көмекші нұсқау жазып, оны кабинетке іліп
қою (үлестірме қағаз түрінде де қолдарына ... ... ... ... ... ... ... асықпай-саспай, жыртпай, кірлетпей оқы, бүктеме,
белгілеме.
- Басты кейіпкерлерін, оқиғаларын ұмытпау үшін дәптерің жазып ... Оқып ... ... шығарма екенін, оны белгілі бір адам
жазғанын ұмытпа.
- Шығарма не ... нені үлгі ... ... оны жазуда нені
мақсат еткен, соны үнемі ойла. Өзің ... үлгі ... ... үлгі алады деп ойлайсың?
- Әр оқыған кітабыңның тек ... ... ... ... не кейіпкердің басынан өткендерін ғана еске сақтамай,
ең бастысы, кітап саған ұнады ма, ... ма, ... ой ... ұнады, неге ұнамады, дәлелдеуге тырыс. Жазушы осы кітапта
оқырмандарға не айтпақшы болған, соған ... ... ... ... бөлім ұйымдастырып, сонда жазып
қоюға болады. Сондай-ақ әр туынды бойынша (сыныпта оқып жатқан ... тыс оқып ... ... ... ... ... қағаз
таратуға болады.
2. Ересек, 13-14 жастағы жасөспірімдердің психологиясы ,
физиологиялық даму барысында өзіндік ерекшеліктер бар. Олар ... ... өнер ... өз ... қарай бастады. Балалық
«шалалық» немесе ұшып-қонып тұрған ... ... ... тек ... ... ... бармай, айта салушылық,
«бірбеттілік», ... ... ... ... ... осы ... қай жағынан болсын, әлі қалыптасып болмағанын, сынаптай толқып
тұрған шақтарын естен шығаруға болмайды. Бұл шақ, ... ... ... өте ... ... шақ. ... кету, үлкендікке жету
арасындағы нәзік көпір. Білім беру, ... ... де бұл ... ... ... ... ... кіші сыныптардағы «мен айтам»,
«мен оқимын» деген самсаған қолдардың сынып ... ... ... ... не? ... оқыған кітаптары туралы даурығып, таласып жатқан
балаларды олар өскен сайын неге аз ... Қай ... қай ... ... ... асып-төгіліп тұрған бала көңілінің, ынтасының
нәзік қолын үзіп ... ... ... ... ... оның ... қалыптастыру мақсатындағы жұмыстардан бұрын, оның тұрақты
оқырмандарын қалыптастыру мақсатындағы жұмыстардан бұрын, осы ... ... абай ... ... ... ... жүйелі түрде оқыту, ынтасын, қызығушылығын
арттырудың әдіс-тәсілдерін жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... мұғалімдер қауымы, тәрбиешілер жұмыла
кіріскені дұрыс. Тарих, география, ... ... ... ... әдеби кітаптар беріп, оны оқытып отыру, баланың сол пәнге деген
ынтасын арттыру ... ... ... мұндай жұмыстар аса сақтықпен
істелінуі ... ... көп ... басы артық тапсырмалар беріп,
уақытын алмауды ойластырған дұрыс. Ол үшін барлығына да әдебиетші мұғалім
бағыт-бағдар береді. 13-14 ... ... 10-12 ... ... ... ... басқаша көзбен қарай бастайды. Тек ... оқу, соға бар ... ... ... ... ... ... деп қабылдау, барлығына күйіну, қупну бұл балаларда да
болғанымен, ол ... ... ... ... ... оқып ... жақын нәрселерді екін қабылдайды, әдеби талдау кезінде өз
пікірлеріне көбірек ... ... ... ... ... ... қуана да, қайғыра да бермейді. ... ... ... емес, былай болып керек қой» деген
сөздерді ... жиі ... тура ... ... ... ... ... атты шығармасынан үзінді беріледі. Талдау кезінде
оқушылардың көбі Бақтұғылдың мына іс әрекетіне келіспейді:
а) ... ... ... оны жасыра тұрмай, ұсталып қалуы.
ә) Жараспайға барып, айтқанына жүре беруі, ұрлыққа түсуі.
б) Жуандар арасында өзін Жараспайдың ұрлыққа ... ашып ... ... басқалардан жасырып, өлтірмей, өзінің өлтіргенін білдіріп қоюы.
Оқушылар неге Бақтұғылды осы мәселелерде ұнетпайды? Оның бір ... ... ... көз ... ... па, ... па – ойланады,
бұрынғыдай тек сезімге беріле ... ... ... ... ... ... оқыған шығармалары, көреген киноларында бас кейіпкер
жеңіп шығады, алданбайды, әсіресе, барлаушылар ... ... ... ... ... ... да әсер етуі мүмкін. Бірақ бұған қарап
12-14 жастағыларға ... ... өз ... ... оөитын оқырмандар
деп қарауға болмайды. Көркем туындыны өнердің бір саласы деп толық түсіну,
оның тақырыбы, идеясы, көтерген проблемасы, тіл ... ... ... деп қабылдау оларға әлі де ерте. Осы кезде, ... ... ... ... ... ... қажет. Себебі, осы «тұрақсыз» жастағылардың
ішінен көркем туындыға «салқындау» ... одан бой ... жиі ... ... көп. Бір ... – бұл жастағыларда кітаптан басқа да
қызқтыратын дүниелер ... ... ... ... ден қоюы ... екіншісі
әнге, не басқаға бой ұрады. Мұғалім оны да ... ... не ... салқындауын зерттеуі керек. Оқушылардың қызығатын дниелеріне тоқтау
салу - кешірілмес күнә. Олар осылай толқып жүргенде, әсіресе, сыныптан ... ... ... жиі ... ... ... әдепке,
білімділікке сәйкес келмейді. ... ... ... ... ... бала ... жүрген дүниелерге кедергі келтірмейтінін,
әр түрлі кәсіп, өнер ... ұлы ... ... ... ... ... рухани азық, көл-көсір байлық, білім көзі
екендігіне көндіре білуі керек.
1. Осы жасатағы жұмыстың ең бір ... түрі - ... ... ... ... ... Оқыған шығармаларын білуге баулу.
3. Жоағары сыныптарда оқушылардың көркем туындыны қабылдаулары
да жас ерекшеліктеріне байланысты.
Бұл жастағылар өзін еркін ... Көп ... ... ... «бас ... ... әрі оны ... қорғауға дайын
тұрады. Өмірге, айналаға өзіндік көзғарасы ... ... Бұл ... ... ... адам ... ... гүл атқан шағы, жастық
шағының бастауы. Романтика, қиял,мұрат, іздеуң алғашқы махаббат – ... ... осы ... ... ... Күш жағынан болсын, ақыл жағынан
болсын, сезім жағынан болсын, ... ... ... ... Дәл осы
жаста көркем туындыға деген олардың көзқарасын да даму айқын ... ... өз ... жанры, тақырыбы айқындалады. Мұғалімнің жетелеуінсіз-ақ,
өз сүйетін ... ... өз ... оқи ... ... оқығандарына сенңп, қабылдай бермейді, қиял-ғажайып
оқиғаларды қумайды, өзіндік ... ... ... ... ... ... Оқығандарына сынмен қарайды, көркем туындыны
тұтастай алып ... Оны өмір ... бір ... дап ... ... іздейді. Міне, осындай жастағылармен мұғалім қандай
жұмыс жасауы керек?
1. ... ... ... ең ... оқушылардың өз пікірін, ойын,
әсерін білу.
2. «Сенің пікірің, ойың ... деп, ... ... ... ... барысында олардың пікіріне ден қоя отырып, сенімді, ... ... ... ... ... ... ... таласын жүргізу, тілдерін дамыта
отырып, пікірлерін қорғай білуге де баулу.
4. Бұл жастағы оқушыларға «алдындағы бала» деп қарамай, ... ... ... тең ... ... өз пікірін, не оқулық
пікірінтықпаламау. ... ... ... ... ... Ол ... ... жазылған дүниелерді, ғалымдар
пікірін,оқулықтағы мәскелелерді ... ... ... ... ... ... ашуға еңбектендіру.
5. Өнерге, сөз өнеріне деген оқушылардың шынайы ... ... ... әр ... өзі ... ... әдебиетті терең
білетін, әдістемесі шебер, білімі жан-жақты, әр баланың шынайы досы,
пікірлесі болуы керек.
КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ... ... ... ... ... талап етеді. Қай
көркем шығарманы оқыса да, ... ол ... ... ... ... Біреуге қатты ұнаған шығарма екіншісіне қатты ұнамауы мүмкін.
Оқушы көркем туындыны өз дүниетанымы, сезімі, ... ... ... ... ... ... мақсаты – оқушылардың өзіндік
қабылдауларын, пікірін - әдебиеттану ғылымының талабына сай ... ... ... ... ... ... талдамас бұрын, оқушылармен сол
туынды жайында арнулы әңгіме, пікірлесу өткізеді, тіпті шағын әдеби айтысқа
да жетелейді. Оның тимділігі сол, ... ... ... ... ... аңғарады, талдауда қадай мәселелерге назар аудару керек, соған
бағыт-бағдар алады. Ең басты мәселе, оқушыларды өз ... ... ... ... ... шығарманы өабылдай білу, әрі оған пікір
айта білу ... ... ... ... ... ала
олардың көркем туынды туралы (талданатын) ... ... ... ... ... балаларды жаттандыққа, мұғалім мен оқулық пікірлерін
қайталап айтушылыққа ұрындырады. Әдебиетші ... ... ... деп ... оны оқырман ретінде тәрбиелеуі керек. Әр бала – жеке
тұлға. Ол – ... ... ... ... ... ... ... ұқсамайтын жеке адам. Талдау, ең алдымен, міне,сол «жеке
адамның» жеке пікіріне де сүйене жүргізілуі тиіс. Әдебиеттану ғылымы ... ең ... мына ... ... ... (ғылыми талдаудың
негізгі принциптері мынадай):
а) Көркем туындыдағы авторлық көзқарас.
в) Көркем туындыдағы мазмұн мен ... ... ... ... ... ... ... олрадың
арасндағы байланысты ашу.
Әдеби талдауда осы принциптерді басшылыққа алу ... ... ... ... оның ... туралы үстірт пікірлер мен жалған бағалардан
сақтандырады. Әдеби ... қай ... ... ... ... ... ... меңгергеніне де байланысыты. Әрине, сөз жоқ, ... ... ... кең ... ... туындыны объективті түррде бар
бітім-болмысымен ... білу де ... әсер ... ... ... ... ... көркем туынды негізінде жатқан идея, оның
көтерген мәселесі ерекше назарға алынады.
ӘДЕБИ ТАЛДАУДЫҢ НЕГІЗГІ ТӘСІЛДЕРІ МЕН ... ... ... ... ойы, ... көз жүгірту. Тарихи, әлеуметтік
жағдайлар, болған оқиғалардың қоғамдық, саяси сипаттары туралы сипаттары
туралы ... ... ... сөз ... әдеби талдау үшін, ең
алдымен, сол көркем ... ... ... ... ... ... ... ауару керек. Сондай-ақ суреткер осы ... ... ... ... жазған, оны жазуға не ... ... ... мол мағлұмат беруді мақсат ету керек. Мысалы, Абайдың
көп өлеңдерін,соның ішіндегі ... ... ... ... ... әсер
етекен, мәжбүр еткен ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... жайы ... ... ... жырау толғауларының бәрі өз
заманының тарихи айнасындай. Оның толғауларын сол өз ... ... ... ... Ел ... достық, Отан қорғау тақырыбы
Бұқараға аспаннан түспеген. Шығарманың жазылу тарихы, оның негізінде жатқан
тарихи-қоғамдық мәселелерді ... сол ... ... ... ... ... ... ашуға бастар бірден-бір жол.
Тағы бір тәсіл – сол туынды туралы ғылыми еңбектер, мақалалардан
үзінділер ... ... ... ... ... ... ... не
оның Исатай туралы өлеңдерін талдау алдында сол кездегі тарихи жағдайлар,
көтерілістің шығу себебі, оның ұлт-азаттық ... ... ... тарихи
деркетерден тұжырымды түрде түсінік беріп, ... осы ... ... ... (мысалы, Қ.Жұмалиев, т.с.с.) айта кетудің маңызы зор.
Бұл – тиімді тәсіл. Кейінгі ... ... ... ... ... ... осы ... туралы тарих пәні мұғалімімен дуэт-сабақ
өткізуге болады.
1. Көркем туынды компазициясын талдау ... бас ... ... ... ... ... ... портрет,
суреттеулердің көркем туындыдағы орнына ... ... ... ... (М. ... әңгімесінің басында жолаушылар
суреттеледі. ... ақын ... оның ... жан екенін
аңғартады, әңгімеегі негізі сұмдық оқиғаларды осы портреттеу алдын ала
болжатқандай болды. Боранның соға бастауы да көп ... ... ... бораны мен адам жуыздығы қатар қойылады. Боран ызғары
оқырманға бір сұмдықтың болатынын ... ала ... ... ... ... жасаудың маңызы сол, ол туынды негізінде жатқан
авторлық көзқарас, идеяны ашуға көмек жасайды. Жазушы ... ... ... оның ... ... ... ... жасауы («кәрі құда»,
немесе «сұр бұлт», т.б.), жалпы халық тілін меңгеруі, сол ... ... ... айтуға болады. Мысалы, Абай «Аттың сынында» халықтың
күнделікті сөйлеу тілінде бар «шоқпар» сөзімен ... ... ... әрі бұл ... ... ... сүйреттеуде өзіндік орын алып
тұр. Немесе қысты «кәрі ... деп ... ... метафора жасаған. Ашулы
ұысты «кәрі құдаға» балап сипаттауқлеңдегі ақын ойын айшықтап көрсетіп
тұр. «Болыс болдым, мінеки» өлеңінде Абай «бұрқырап», ... ... ... ... ... ... болыстың жексұрын бейнесін суреттейді. Солар арқылы көз
алдымызға қорқақ «бас ... ... ... ... екі ... ... ... аяр (тарқылдап,
қарқылдап) болысты келтіреміз.
Жазушы стиліне талдау жолдары әр алуан. Төменгі сыныптарда оны ойын
элементі бар сабақтар арқылы ... ... ... ... сипатындағы
эпитеттердің сионимін табуға әрекеттендіру, т.б. Ал жоғарғы сыныптарда
салыстыру, зерттеу, іздендіру бағытындағы тапсырмалар арқылы жүзеге асыру
тиімді. Айталық, Ілис ... ... ... ... ... ... суреті мен Сәкендегі Көкше суретін, Қасым Аманжолов
«Көкшесін» салыстыру арқылы бірнеше жұмыстар атқаруға болады. Сондай-ақ
кейіпкер тілін, ... ... ... ... ... ... талдау әдеби талдаудың маңызды бір жағы екенін естен шығармаған
жөн. Мысалы, С.Көбеевтің «Қалың мал» ... ... мына ... ... ... ... талдау
|Тұрлығұл, оның |Қай оқиғада ... ... ... шығарманың|
|айналасындағылардың | ... ... рөлі ... тілі | | ... қатыны өлсе, |Тұрлығұлдың бәйбішесі |Жазушы халық мақал – |
|басы қаңғырар, байдың |Ғайша ... ... ... көп ... өлсе, төсегі |айтқандары. Әрі байға ... әр ... ... ал деп, ... ... ... ... ... |сай ... ... |
| | ... ... Бұл |
| | ... ... |
| | ... жуандардың әйел |
| | ... ... |
| | ... мал ... |
| | ... жаңғырта |
| | ... ... |
| | ... ... идея |
| | |да әйел ... Бұл |
| | ... соны ... |
| | ... ... тұр. ... ... ... ... Әрине, мұғалім көмек-нұсқау береді.
4.Көркем туындын оның негізінде жатқан тарихи шындықтармен ... ... ... ... ... ... ету автор
ойы, шығарма идеясын ашудың негізгі жолы, тәсілі.
М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек» трагедиясы өмір шындығынан алынған. Ондағы бас
кейіпкерлердің ... да ... ... ... да ... солай аяқталған. Дегенмен, Нысан, ... ... ... өз ... ... ... Абыз ... жазушы халық даналығын,
махаббат, достық, қорғаушысын, даланың Кеңгірбай ... ... ... ... ... Әділдік деп, халық деп, огың өрімдей жас
«ұрпақтары» деп соққан ұлы ... ... ... ... ... ... де, ... пиғылы, жан дүниесі, рухы малайлыққа айналмаған
қарапайым кедей ұлы бейнесінде алынады. ... ... ... ... ... ... тастап кеткен кінәсіз сәбиді алдына
алып тұрған Абыз Кеңгірбайларға қарғыс айтса, ... ... ... ... ... ... осы ... оқушылардың да,
көрермендердің де үміт отын жағады. Махаббат ... оны ... ... замананы заманаға жалғастыратын – ұрпақ. ... ... осы ... ... кейіпкерлер прототипі туралы сөз ... ... әр ... ... ... ... жататынын, суреткер
ойы, идеясы жататынын аңғартады. Әрі осы проблема, шығарма идеясын ашуда
кейіпкерлер көтеретін жүктің ауқымы, маңызы туралы ... ... ... – ақ қандай тарихи шығарма болсын, ол өмірдің ... ... онда ең ... ... ... ойы ... сол ... көріну үшін, жазушының өз қиялы, ойына, яғни көркем шабытына да
жол беретіндігн көрсетеді.
Жапал (айналып көріп, баланы көрсетіп). Көрші, көрші, міне, ... ... ... деп, ... ... Осы ма еді ел ... Көріп пе едің
аямасты, ататай?
Абыз. Ата... Атамын, мен аңыраған! Мен ата, сен ... ... ... ... ... ... ... өрт, үнім зар! Бауырым
өрт, бетім жас... Ата, немере, шөбереміз – үш зарлық! Ел олар ... ... ... жан балам! Қара тастай қатал күндер ішінде туар, келер
біздей толқып- толқып ата, бала, ... алып ... ... ... өтсін... ақтап өтсін, арыстарым, арманым...
«Жадыңда тұт, жасыма! Жадыңда тұт, «жасыма» де, ес ... ... ... ... мен ... сен ... ... жетіп өлерде!
Жадыңда тұт, жасыма, ұлым, елім, шермендем!
Жазушы қиялынан ... Абыз бен ... ...... ... ... осылай беріледі.
Мысалы, М.Әуезовтің «Оқыған азамат», «Қорғансыздың күні», «Қараш-Қараш
оқиғасы», «Көксерек әңгімелері тарихи шындықта, яғни ... ... ... ... ... Әмзеұлы, Ақтай - Ахмет ... ... ... өзі, ал ... ... барлық оқиға,
кейіпкерлер өмірде болған. Бұл мәселелер туралы сөз қозғау, ең алдымен,
оқушыға көркем туынды-өмір шындығының ... ... ... ... ... ... шындық деген не, суреткер оларды қалай табыстыра
білген, осы жайында да ... ... ... ... ... түсініктерін кеңейтеді. Мысалы, «Абай жолын» талдау барысында
мұғалім әр кейіпкер негізінде қандай тарихи шындық ... ... ... ... ... ... қалай пайдалана білген? Сол туралы
сөз қозғау керек. Ол үшін ... ... ... отырып, оқушыға
қысқаша хабарламалар ... ... де ... ... «М. ... шығармаларындағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Абай
жолының негізінде жатқан тарихи шындық көп сөз етіледі. Осы еңбекте
Құнанбай туралы жасалған бір ... ... ... ... ... ... болған адам. Ол Тобықты руының бетке ұстар
мықты жуандарының бірі екен. Л.М. Әуезова өзінің ... ... ... кітабында 1849-1854 жылға дейін аға сұлтан ... ... ... ... ... өз ... қым-қиғаш жүріп жатқан
феодалдық қырқыстар мен тартыстар қандай болғанын көрсетуге көп ... мол орын ... ... зерттеуі бойынша эпопеяда көрсетілген мына төмендегі
оқиғалардың өмір шындығынан алынғанына көзіміз жетті.
I. ... ... ... мен Қамқаны өлтіруі ... ... рулы елге тас ... ... ... ... иеленіп алуы
III. Бөжеймен араздығы. Бөжей ауылын шабуы (1846ж). Сондай-ақ қаралы
көшті шабуы (Бөжей өлген соң)
IV. ... ... (шын аты ... ... болғаны.
V. Қарқаралыда мешіт салдыруы, Бөжеймен бітісу кезінде Кәмшаттың берілуі,
артынан ... ... ... ... ... арыздар, Майырдың қағаздарын өртеп
жіберуі.
VII. Меккеге баруы
VIII. Абайдың әкесімен келісе алмауы.
5. Талданағн шығарманың әр ... ... ... сөз ... да сол ... жатқан проблема идеяны ашудағы бір тәсіл болып келеді. Мұнда
жазушы қолжазбаларының барлығын ... ең ... ... ... ... ... жүргізген жөн.
6. Суреткердің бір шығармасын басқа шығармаларымен салыстыру да тиімді
тәсілдердің бірі. ... ... ... ... алайық. «Жаз»
өлеңінде ақын көшпелі елге жадыраған жаз ... ... ... ... ... ... қойып, тіршілік әлемінің барлығы да ... ... Ал ... ... Айналаның барлығы «дымқыл тұман
басқан», «сұп-сұр түске енген». ... ... ... та ... ... ... т.с.с.)- Оның себебі не? Көшпелі елге, кедей ауылға,
әсіресе, ... күз ... ... ... ... Абай табиғат
арқылы әлеуметтік теңсіздікті көрсетеді. Ол осы ... ... ... күзді» де мысалға алып, салыстыруға болады.
Күз табиғатын ... екі ... неге күз екі ... ... Абай
«Күзінен» дірілдеп, тоңып, сұр түске боялып шықсаң, Пушкин ... ... ... ... ... Оның негізі екі халық өмір сүріп отырған қоғам
сипаты, халықтың әлеуметтік жағдайы, еңбегі, тұрмыс жайында жатыр. Отырықшы
ел егінін басып, жеміс-жидегін ... ... ... - ... ... ... көшпелі халық, әсіресе, оның кедейі, қыс болмай жатып-ақ,
«жалаңаштана» ... Осы ... ... ... ... ... ойын, көзқарасын анықтауға жетелейді, ақынның ... ... ... ... ... жол ... ... туындысы өмір шындығынан алынатынын, сол шындыққа байланысты ... өзі әр ... ... ... Ең ... ... стилі, өзіне тән мәнеріне де ой жүгіртеді.
7. Бірнеше ақын-жазушы ... ... да ... талдаудың тиімді
тәсілі. Мысалы, «XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті, ондағы әйелдер
теңсіздігінің көрінуі» ... ... ... айналасында
М.Дулатовтың «Бақытсыз ... ... ... ... ... сұлуы», С.Дөнентаевтың «Жәмилә», «Еріксіз
Айша» шығармаларын салыстыруға болады.Тақырып біреу болғанмен, әр
суреткер оны ... ... ... ... ... де ... ... байланысты әр түрлі. Мысалы, Көбеев Ғайшаны
бақытқа ... ... ... ...... ... шақыру, сол үшін бас кейіпкерлерін үлгі етеді. Торайғыровтың
Қамары көктей солады, қанша күрессе де, ... ... ескі ... ... жетпейді. Жазушы мақсаты - сыншыл ... ... ... ... ... әдет-салтын сынау,
шындықты көрсету. Осы суреткерлер шығармаларындағы бас кейіпкерлер -
қыздардың барлығы ... ... ... теңдікке қол
созады. Бұл – ұқсастық жақтары. Ал олардың тағдырларын жазушылар ... ... яғни ... ... ... байланысты. Бұл
талдауда да оқушылар көркем шығарма табиғатын, оның негізіндегі автор
идеясы, нысанасын, соған байланысты ... ... әр ... әр ... ... ... түсінеді, әрі оқушыларды
көркем туындыны ғылыми түрде, әдебиеттану ғылымының ... ... ... ... ... ... ... талдау арқылы оқушылардың әр түрлі реңдегі эмоциясына,
сезіміне әсер ... ... ой, ... пікір қосып, бүкіл жан
дүниесін оятады. Осы мәселелерде әсіресе, мәнерлеп оқу, ... ... ... ... оқу ... туындыны абылдай білу, түсіне білу, ... ... ... маңызды бір тәсілі десек, артық айтпаймыз. Кейде,
әсіресе, лириккалық өлеңдерді екі ... ... ... ... ... ... проблеманы ашуға жақын екендігін оқушыны қатыстыра
отырып, анықтауға да болады. Мәнерлеп оқу, ең ... ... ... ... бітім-болмысымен толық түсіне білуге алып келеді. Ал көркем
туындыны толық түсіне ... сөз жоқ, ... ... ... шығарма бойына «қан жүгіртіп, жан бітіретін» мәнерлеп оқу болып
табылады. Әдеби талдау барысында мұғалім үнемі мәнерлеп оқуға ... ... ... ... ... ... бергенде, жазушы стилі,
көркем тілі айналасында сөз болғанда, қорыта айтқанда, бір мәселеге ерекше
көңіл бөле талдағанда, оны мәнерлеп ... ... ... өз ... ... ... ... дастаны» өлеңін рөлге ... оқу сол ... ... ... ... ойын, нысанасын аңғарта
білуге көмек ... ... паң ... сөзі әрі, әрі ... 6 ай бойы
кайдағы бір Отырарды ала алмау не сұмдық?! Оның сөзі кұр айғай ... ... паң, ... ... ... ... ... айла үйретіп жатқан
сөздерінде жымысқы, аярлық үн басым. Қайыр хан үнінде «жеңілгендік» ... ... ... ... ... сазы ... жатыр (оны солай оқу ... те, ... ... де бар. ... ... ... оқудың көркем
туындыны талдауда маңызы зор, ең бастысы, олар оқушының жан-жүрегін оятады,
сезімін селт еткізеді. Ал бұл ... ... ... ... оны ... ... рөл атқарады.
Көркем туындыны терең түсіну, талдауда әңгімелеудің де ... ... ... ... 5-7 ... жиі қолданылады. Оның тәжірибеде
қолданылып жүрген мынадай түрлері бар:
1. Мәтінге жуық әңгімелесу. ... ... ... көркем туынды ізімен әңгімеленеді.
2. Ішінара теріп, сұрыптап әңгімелеу. ... ... ... ... ... ... эпизодын немесе бір
оқиғасы туралы әңгімелетеді, әсерін айтқызады.
3. Еркін әңгімелесу немесе шығармашылық ... ... Бұл ... ... ... атынан, немесе әңгімелеуші атынан жүргізіледі.
Мысалы, «Бандыны қуған Хамит» әңгімесіндегі банды мен ... ... ... ... ... ... ... біреуі Хамит атынан баяндайды. Әңгімелеудің
бұл түрі өте ... ... ... әрі ... ... көп ... ... Әңгімелеудің кай түрі ... оған ... ... ... көркемдеп айту;
2. Анық, айқын, түсінікті етіп айту;
3. Тілі ... ... әрі ... ... айта ... ... ... сөз қайталаушылықтың болмауы;
5. Асықпау, даңғырламау немесе өте ақырын, баяу
айтпау. Керісінше, ширақтылық, жинақтылықты талап ету;
5. Мазмұн жүйесін сақтау.
АУЫЗША ... ... ... ... жұмыс - оқушыларды әдеби талдау жасауға жетектейтін, әрі шығармашылық
қабілеттерін ұштайтын тәсілдердің ең ... әрі ... ... ... ... кез ... ... не бейнелерді ала салуға болмайды.
Көркем туынды негізіндегі идеяны немесе кейіпкер бейнесін ашатын ... ... ... ... бай ... тілін талдау мақсаттарында
осындай шығармашылық жұмыстар жүргізуге болады. Бұл тәсіл төменгі ... ... да ... ... ... ... бұрын,
мұғалім өзі ондай жұмыстарды орындап, көмек-бағдар ... ... ... ... ... ... аға» ... бойынша «Жастар Еңлік - Кебек
қабірі басында» деген тақырыпқа мынандай ... ... ... ... ... ... Жастар Еңлік - Кебек қабірінің басында. Орталарында Абай сыр шертіп тұр.
Дәрменнің қабағы қатулы, ... ... ... ... айтып
тұрғандай...
2. Киіз үй. Ортада аласа ... ... ... ... ... Әбіш пен Абай әңгіме үстінде. Абайдың қолында кітап.
3. Дәрмен «Еңлік - ... ... ... ... және Абай ұйып ... ... жүзін теріс каратып алған.
4. Абай қабірі. Дәрмен шығып келе жатқан күнге қол созып тұр. Қабір үсті
кызыл ... ... ... ... ... мүсіндеме (скульптура) жасату арқылы
да оқушылардың көркем образды қалай қабылдағанын, әрі оны қаншалықты түсіне
білгенін ... ... ... ... ... оқушылардың тек сол
көркем туындыға талдау ... ... үшін ғана ... ең ... ... қабілетін дамыту үшін де, көркем туындыны (өнердің ... ... өнер деп ... үшін де ... ... ... (кескіндеме)
жасатумен катар, мүсіндеме жасау да (ескерткіш орнату) тәжірибеге молынан
енген. Төменде бір мысал келтірейік:
Оқушы Д-ның ... ... ... ... ... ... ... мынадай
ескерткіш қояр едім. Ескерткішті Мұхтар ... ... ... ... ... ... Тас басында биік те алып шынар есіп тұр. Оған сүйеніп,
ақ ... ... тұр. ... шашы ... ... ашық та ... ... жарқырап, одан нұр тарағандай. Ойлы да отты ... ... ... ... тұрғандай, ол алысқа, болашаққа қадалған. Халық
арасында мәңгі өмір сүріп келе ... өзін ... ... ... ... тізеге дейін жұпар иісті гүлдер қоршап алған, жазушы гүл арасынан
шығып келе ... Сол қолы ... ... ... ... Отанын сүйген
жүрегін күзетіп тұрғандай. Оң қолында қаламы, кітабы. Сол калпымен: ... жоқ, әлі ... ... ... да ... да көп, ... асыл
мұрамды сендер оқып жатқанда, мен де еліммен, Отаныммен, ұрпағыммен ... ... ... ... ... ... - ... талдаудың тиімді
тәсілдерінің бірі. Бұл жұмыстар оқушылардың ... ... ... әрі
шығармашылық жолмен түсінуіне игі ықпалын тигізеді. Сонымен қатар кино,
сахна өнерлеріне деген қызығушылығын да арттырады. Оны ... және ... да ... болады. Сынып ерекшелігіне байланысты орындалатын
жұмыс мазмұны да ... ... ... келеді. Мысалы, ... ... ... ... ... де, ... да
құрастыруға болады. Төменгі сыныптарда мұғалім ондай жұмыстарды қалай
орындаудың үлгісін өзі ... ... бір ... ... ... маңызы зор. Киносценарий, инсценировкалар жасату сондай-ақ көркем
мәтінді ыждаһатпен, оймен оқуға, ... ... көз ... ... ... ... да ... тигізеді. Киносценарий құрастыру
үшін, бір оқиға, бір ... ғана ... ... ... ... ... алуға да болады.) Мысалы, «Отырар дастаны» бойынша төмендегідей
киносценарий ... ... ... соғыс. Қамал жаумен қоршалған. Жау өрмелеп қамалға
шықпақшы болады.
Бірақ төбеден жауған тас, лақтырған әр түрлі ... бет ... ... ... ... ... «Беріліңдер!», - деген сөз жиі
естіледі, Азалы саз үні.
II көрініс: Хан ... ... тақ ... ... ... Шыңғыс хан.
Қабағы қатулы, қолы қылышында. Айналасындағы нөкерлер басын төмен иіп тұр.
Ұлы ... ... ... хан ... сылқ етіп отыра кетеді.
Ш ы ң ғ ы ... ... ... ... ... жүз мың әскерменен, алты ай бойы кіп-кішкентай
Отырарды ала алмау,
Алты ай бойы Отырардың осал ... таба ... ... - ... - ... ... көзін ашқан
Менің алғыр ұрпағымның сүйегіне зор таңба.
Намысыма сызат түсті мына сенің ... - деп, ... хан ... оқты ... ... Осы өкініш мені де өртеп барады,
Отырардың бақытына орнаған
Болар, бәлкім,
Алдырмай тұр зор ... әке, ... жоқ ... ... ... ... әскерім жер құшты.
Дала жатыр қызыл қанға боялып.
Егер бүкпей баяндасам шындықты,
Рухы - өр, Тәні – бекем
Бұл бір қайсар халық екен
Тірліктен де ... ... ... ы ң ғ ы с:
- Шалалаусың,
...Қай кезде де айла кескен нарықты
Жақын барып үңілместен ... ... ... ... ... аз ба ... ... адасқан?
Жауың мықты,
Бұған, сірә, таласпан.
Әр мықтының осал жері болмай ма?
Болса қайсы?
Оған бастар жол қайда?
Ал бұл сұрақ бар кезде сенің жүру керек ... ... ... ... ... күрт ... ... әке! - деп жымиды баласы.
көрініс Жасырын қақпа ашылады. Жау қамалға
лап қояды. Қара жамылған сатқын бетін бүркеп, шегі-
не ... ... ... ... ... У- ... Тағы да ... хан сарайы. Оны қорша-
ғандар, Шағатайлар жүзінде қуаныш, асқақтай ... ... ... боялып, азапталған Отырар ханы, халық батыры - ... ... ... де, рухы ... ... түсірмей, тік тұр.
Шыңғысқа оқты көзімен тура ... Оның ... бүк ... ... ... ... ... Иә, Қайыр хан, - деді сосын жай ғана -
Рух елдің өзегі ғой ... ... ... өзін ... ... тұр ... пайдаңа.
Жігіттерім рухыңа қармақты
Салмақ болып, тәніңді әбден қорлапты.
Қорлапты әбден
Құлағыңды құнтитып,
Мұрныңды да кесіп апты шұнтитып,
Батырлықтан бағың бірақ ... ... ... ... ... сонда да.
Олар сенің жеңгенімен тәніңді,
Амал нешік,
Жеңе алмапты жаныңды.
Мысқыл күлкің ... ... ... ... ... бес ... болса ғой,
Қалың қолым ұқсап дүлей тасқынға,
Бөлеп дарқан күйге ... әлем ... ... ... Ал мына бір ... ... қайдан ғана тап кылды?
Ха-ха-ха-ха-ха!
Қайғылы әрі күлкілі,
Қайран аңқау, дара ... ... ... ... осы ... ... қидым бұл сатқынның билігін.
Қарашоқы:
- Ұлы ханым, Әділдік пе, мұныңыз?
Өле-өлгенше
боп өтейін құлыңыз.
Отырарды
Мен қол ұшын бермесем,
Оңай жаулап алар ма еді ... ы ң ғ ы ... Оған дау ... асқан бар ма бірақ тірі өлік?
Қастерлінің бәрін жыққан табанға
Азған сен бе,
Әлде мына заман ба?
Тым құрыса
Қасиетті бір сезім
Қалу керек емес пе ... ... ... ба ... ... мені сату түк ... қылыш ұстатыңдар
Қайсар батыр Қайыр ханның қолына!
Қ а й ы р х а н:
- Тоқта, Шыңғыс!
Бұл баланың әкесі бір нар ... еді елге ... ... еді адал, ұшқыр қиялы.
Әкесі үшін перзентіне сеніп ем,
Сатқын болып ... мына ... ... от ... қан ... ... ... таңба бар.
Мақұл көрсең,
Әкесін бұл сатқынның
Осы араға алдырғаның жөн болар.
Қ а р и ... ... ... қуарды,
Жария етіп жалғанымды,
Менің қыран болғанымды
Заман бүгін өтірікке шығарды...
Қағу үшін сенің қайсар басыңды,
Асығып тұр ... ... ... ... ы ң ғ ы ... ... болмайды,
Ешкімге де берілмейді бас сауға,
Бұйрық еттім түгел ... ... ... кіндік калмайды.
V көрініс. Қайыр ханды жаулар дарға әкеле жатады. Ол Отырарға ұзақ ... жас ... ... жерімен қоштасып тұрады.
Киносценарийлер мына үлгіде жасалады:
|Оқиға орны |Көріністер |Музыка |
| | | ... да ... бір ... ... ... Ол ... эпизодтары назарға алынады. Өздері кұрастырған инсценировкалар мәтіні
бойынша оқушылар оны ... ... ... инсценировкалы сабақтар
өтеді. Инсценировкада да кейіпкер сөздеріне ерекше көңіл бөлінеді. Ең
маңыздысы, ... ... орын ... теріп алуға болады.
Әдебиет - өнер пәні. Сондықтан да оны көркемөнердің басқа да салаларымен
байланыстыра, салыстыра өтудің ... ... зор. ... ... мәтіндерді
олардың басқа туындыларымен салыстыру), табиғат лирикаларын ... ... ... ... ... ... ... ән тыңдаудың
тиімділігі ерекше. Мәселен, Левитанның «Күзі» - әлемдік туынды. Көз алдыңа
сурет емес, күздің жанды көрінісі ... келе ... Оны ... оқушы өзі білетін күздерін еске түсіреді. Енді ақын ... ... ... ойша ... ... ... ... әрі саз
арқылы жасалған күз бен суреттегі бояулар аркылы жасалған күз көз алдарында
қатар тұрады. Бұл әдіс те ... ... ... ... ... одан эстетикалық ләззат алуына зор ықпалын тигізеді.
Талдауда мұғалім өнердің осы екі ... ... ол ... ... ... ... ден қояды. Қай күз (суреттегі ме, әлде
өлеңдегі ме) оқушыға жақын, қайсысы күздің бейнесін айқын, дәл ... ... ... ... ... қана қоймайды, талдауға да
жетелеп әкеледі. ... ... ... да ... ... орны
ерекше. Мысалы, Қ.Аманжоловтың «Туған жер» өлеңін талдау барысында ... «Ән сазы өлең ... ... өлең ... ... сөздерге
үндес келе ме?» немесе Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңін ... оның әнін ... ... ... осы ән - ... сұлу
табиғат көрінісі бір-біріне асыққан аппақ махаббатты, аппақ айды, тіршілік
пен табиғат арасындағы осынау бір ғажап ... ... ашып ... ма?» ... ... ... қоя ... салыстыру арқылы өлең
негізіндегі ойға, ақынның поэтикалық тілі мен ... ... ... ... күйтабақтардан тыңдау, драмалық шығармаларды сахнадан, не
кинодан көру ... ... да ... ... болады. Мысалы,
«Көксерек», «Қараш-Қараш», «Қозы Көрпеш - Баян сұлу»), көркем шығармалар
негізінде жасалынған ... ... ... де ... ... сөз жоқ, оқушылар-ды сөз өнерін түсінуге, әрі оны ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін мектеп
тәжірибесінде үлкен екі топқа бөлуге болады:
1. Автор идеясын, нысанасын әдебиеттану ... ... сай ... Талдауға оқырманды қатыстырып, белсенділігін арттыру бағытындағы әдіс-
тәсілдер, яғни мектептегі әдеби ... ... ... ... ... НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ МЕН БАСТЫ БАҒЫТТАРЫ
Кіріспе жұмыстар. Мұғалімнің алдына ... ... ... ... ... тән ... ... кіріспе жұмыстары әр түрлі. Оған
кеткен уақыт ... де ... ... ... жұмыстары өтілгелі
отырған тақырыпқа оқушыны қызықтыру, эмоцияларына әсер ету ... Оны ... сол ... ... ... ... көрнекіліктерді пайдалану арқылы немесе кинофрагменттерді
көрсету, ... ... т. б. ... ... ... ... ... қолында бар материалдар негізінде). Мысалы, М.Әуезовтің
«Қараш-Қараш оқиғасы» ... ... ... ... оның ... бас ... Бақтығүл тағдыры, атақты қоғам ... ... ... - Рысқұл тағдырынан алынғаны, жазушы Шерхан Мұртазаның
«Қызыл ... ... ... ... ... Рысқұлдың, Тұрардың суреттері,
қырғыз фильмі («На перевале Караш») туралы ... ... ... ... сөз жоқ, оқушыны елең еткізіп, өтіліп отырған шығармаға
деген қызығушылықты, ынтаны туғызады. Көркем туынды, оның авторы ... ... ... ... маңызы зор. Автор туралы өлеңдер, оған берілген
бағалар, өтілгелі отырған шығарманың әдебиет ... ... ... де ... ... ... тиімділігі зор. Мысалы, Ғ.Мүсірепов
шығармаларын бастамас бұрын, 11-сынып оқушыларына төмендегідей мазмұндағы
сауалнама таратылып беріледі.
1. Ғ.Мүсірепов туралы не білесің?
1. ... ... оның ... ... ... Өз ... не ... Ғ.Мүсірепов шығармасы өзіңе ұнай ма, ұнаса, неге ұнайды?
5-сыныпқа М.Шахановтың«Отырар дастаны» балладасы беріледі. Өлеңді оқымас
бұрын, автор ... ... ... жасап, оның тек тамаша ақын ғана емес,
халқымыздың азамат ұлдарының бірі екендігін әңгімелеу, сондай-ақ ... ... сыр ... қосымша материалдар, сурет пайдалану керек.
Көркем туындының жазылу тарихына, шығарма негізінде жатқан ... ... ... ... ... да кіріспе жұмыстардың ұтымды
тәсілі болып келеді. Отырар ... жан ... ... ... хан ... ... ... әлемді балшықша илеген Шыңғыс
ханға берілмей, ақтық деміне дейін халықпен бірге болуы тарихи деректермен
баяндау, ... ... ... әсер етіп, өлеңге деген қызығушылығына
ғана әсер етпей, ... ... өз ... ... ... де жол
ашады. Кіріспе жұмыстарды ұйымдастыру, жүргізудің әдіс-тәсілі, мүмкіншілігі
мол. Ол мұғалімнің ізденісі, білімі, іскерлік-шеберлігіне ... осы ... ... интегративтік оқыту негізінде дуэт ... ... ... ... пәні ... сөз ... ... Софы Сматаевтың «Есіл Біржан» атты шығармасы ... ... ... яғни әндерін күйтабақтан тыңдату («Теміртас»,
«Жанбота» сиякты), сондай-ақ Қ. Аманжоловтьң ... жер» ... ... әнін ... - сол көп тәсілдердің бірі. Мұғалім кіріспеде қандай
жұмыстарды өткізсе де, тиімді деген қандай әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... дөп ... оның мән-мағынасына, қадір-құдіретіне оқушы
қызығушылығын арттыратындай ... ... ... Ең ... сынып,
тақырып ерекшелігін ескере отырып, ... ... ... ... ... жүргізілуі тиіс.
7-сыныпта Қ. Аманжоловтың «Көкшетау» өлеңі беріледі. Кіріспеде мұғалім
Көкшетауға сырттай саяхат жасауына болады. Эпипроектордан Көкше баурайының
түрлі ... ... ... ... т.б.) ... ... ... поэмасындағы Бурабай, Оқжетпес, Жұмбақтас, Көкше бейнелерін
суреттейтін жерлерді мәнерлеп оқу, оқу үстінде суреттерін көрсетіп, ... ... сол, бұл ... әрі балалардың сезіміне әсер етеді, әрі
білімін, дүниетанымын кеңейтеді, әрі ... елі, оның сұлу ... ... ... әсер ... Бұл ... жұмыс тіпті артынан өлеңді
талдап болғаннан кейін де (Қасымның) іздендіру бағытындағы ... ... ... ... ... («Көкшені жырлаған қай ақын
Көкшенің бейнесін нағыз суреткер ақын ретінде дөп ... ... ... ... кай ақынның Көкшесі ұнады?» деген сұрақтар арқылы).
Табиғат ... ... ... ... ... ... беріп, сол
арқылы немесе өздерінің білім тануы, бақылауы бойынша табиғат көріністеріне
алдын ала шағын шығарма-суреттеме беру де пайдалы. 5-8-сыныптар ... ... ... ... ... олардың өмірі жайында,
халық алдындағы еңбегі жайында қызықты деректер айтып, оқушылар ынтасын
шығарма ... ... ... ... ... әңгімелер сол өтілгелі
отырған көркем туындыға қатысты болса ... ... ... ... ... ... Әбішке арналған өлеңдері беріледі. Кіріспеде мұғалім
балалардың ұлы ақын ... ... ... ... толықтыра отырып,
баласы Әбіш жайына ... ... ... жолы» эпопеясын да
пайдаланудың артықтығы жоқ. Әбіштен ұлы ақынның зор үміт ... ... ... ... Әбіш ауруы мен қазасы осы ... ... ... ... мәнерлеп оқу - тиімді
жолдардың бірі. 9-11-сыныптардағы кіріспе жұмыстар ... ... ... Мұнда ғылыми материалдар, деректер, құжаттар,
күнделік-хаттарды молынан пайдалану ... ... ... сай ... 11-сыныпта М.Әуезовтың алғашқы әңгімелерін өткенде, Т.Жұртбаевтың
«Бесігіңді түзе» атты портрет-эссесі бойынша әңгімелердің тарихи негізін
дәлелдеу немесе «Абай ... ... ... ... ... «Мен ... қалай жаздым?» атты мақаласын пайдалану - ... ... ... ... ... ... кіріспе
жұмыстар оқушылардың сезімі, қызығушылығын арттыру мақсатында ғана ... ... ... ... тақырып, көркем туынды жайындағы білімдерін
кеңейту, дүниетанымын арттыру мақсатында да ... ... ОҚУ - ... ОҚЫТУДЫҢ ЕҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕСІ
Әдебиетті оқыту көркем шығарманы оқудан басталады. Балаға көркем туындыны
оқытпай, әдебиеттен ... беру ... ... Көркем туындыны жай оқып шығу
емес, одан алған әсері, туынды оқушы жүрегіне, сезіміне әсер етті ме, ... - ... үшін ... 5-8 ... ... ... оқу көбіне
сыныпта жүргізіледі. ... ... оқу ... ... ... оқылады, тәжірибеде осы тәсіл жиі кезігеді, себебі,
мұғалім ол ... ... ... ... оқушыларға бағыт-бағдар
береді. Түсіндірмелі оқу, әсіресе, күрделі шығармаларды оқу кезінде тиімді
болады. Көркем шығарманы оқу үйде, сыныпта жүргізіледі. ... ... ... ... ... іске асып отырады. Мысалы, ... ... ... ... уакыт жетіспейді, сондықтан мұғалім қалауы бойынша
ең негізгі, ... ... ... ... қалған бөлімдері үй
тапсырмасы ретінде беріледі.
Көркем туындыны оқуда мәнерлеп оқу, әр сөзді айқын, түсінікті оку, ... ... ... де ашық болуы талап етіледі. Сыныпта дауыстап оқығанда,
бұлар айқын көрінеді. Дауыстап оқу мен іштей ... ... ... ... ... оқушылары көбіне дауыстап оқығанды ұнатады, жоғары сынып
оқушылары іштей оқығанды қалайды. Көркем ... оқу ... ... ... ... Себебі, көркем туынды-ларды былай қойып, қысқа
әңгімелелерді сыныпта ... ... ... ... ... ... хикаят сияқты көлемді туындыларды оқу тек үй жұмысы ... ... ... ... ... ... жай. Әр мұғалім бала көркем
туындыны оқыды ма, оқыса, одан қандай әсер алды, соны біліп отырғаны ... ... үйге ... ... оқушылардың қалай оқып жатқанын
назардан тыс қалдырмауы керек, үнемі ол ... ... ... ... жөн. Оқып ... ... ... жұмыстар жүргізуге болады
(бақылау ретінде)
Ауызша, жазбаша ... ... ... ... әр ... әр түрлі
мазмұндағы тапсырмалар бере ... та ... ... (жазбаша
тапсырмалар):
а) өзіне ұнаған бір эпизодты қысқаша баяндату, не сол эпизодтың мазмұнының
тезисін жасату;
ә) негізгі кейіпкерлерді ... Бір ... ... ... (қай ... ... мұғалім өзі көрсетеді);
б) жазбаша викторина жүргізу. Мүғалім ең негізгі ... ... ... «Ол қай ... алынды, кімнің сөзі, кайда айтылған сөз?»
деген сияқты сұрақтар ... ... ... ... ... де ... сынақ үлгісіндегі ауызша сұрақ-жауап арқылы тексеру;
г) бүкіл сыныпқа ортақ ... - ... ... әсерін қысқаша баяндап беру (жазбаша 13-16 минут ішінде орындауға
болады);
д) әдеби «көкпар ойыны» арқылы ... ... ... екі ... шығады. Көкпарға «тартылатын» көркем
туындылардан құрастырылған сұрақтар ... ... ... ... өте тез ... айтылуы керек, ойлануға көп уақыт берілмей, тез жауап
берген бала «жеңімпаз» атанады. Әрине, ... ... ... ... ... ... бақылау жасаудың жолдары көп. Әр мұғалімнің бұл
мәселеде өз тәсілі ... қай ... ... ... - ол ... өз
еркі. Бірақ, бір ерекше есте ұстайтын мәселе, мұғалім оның тек мазмұны ғана
емес, ... ... ... ... ... білу жағдайларына да
назар аударуы керек.
Талдау барысында мұғалім мұның ... ... алып ... ... ... әсер ... ... қабылдай алмаса, мүғалім тексеріс
барысында осы жағына ерекше назар аударуы керек). Төменгі ... ... атты ... ... ... «Қонаққа» оқылған шығарманың
бас кейіпкерлері келеді. ... ... ... ... ... шығарма айналасында өтеді. Қонақтар кім, қай кейіпкер екенін үй
ішіндегілер бірден білмейді, кейіпкерлер өздерін көркем ... ... ... таныстырады. Яғни кейіпкер сөзінен, не іс-әрекетінен мысал
келтіреді. «Үй ... «О, ... Сіз, ... Хамит екенсіз ғой,
Сәкен ағаның «Бандыны қуған Хамитындағы», иә, есімде. ... мен ... ... ... ... ... ... дегендей сөздермен қарсы алуы
керек. Әрине, кейіпкерді таныса, таба білсе. Танысу осылай жүрген соң, ... шай ... да ... ... ... ... Енді «үй иелері»
сұрақ қояды: мысалы, Хамит аға, сол ... ... ... тап ... өзіңізбен алысқан банды туралы не айтасыз? дегендей.
Бұл ... ... ... ... болмақ. Үнемі бақылау, тексеру, әсіресе,
төменгі сынып оқушыларын, сөз жоқ, қажытады, сондықтан ойын ... әрі ... әрі ... болып келеді. Бала шаршамайды, ынтамен
қатысады. Мұғалім алдын ала ... ... ... ... ... ескерту
жасаса (яғни оқып болған соң, «әдеби қонақжай» өткіземіз деп), сөз жоқ,
балалар туындыны түгел оқуға тырысады. ... ... бір ... ... ... ... өткізуге де болады (әсіресе, сыныптан тыс оқу
сабағында). Көркем туындыны оқуды ұйымдастыру, әрі бақылау ... ... ... ... Ол үшін мұғалім қызықты, тиімді жолдар
ізденгені дұрыс.
КӨРКЕМ МӘТІНДІ ОҚЫП-ҮЙРЕНУ ЖӘНЕ ТАЛДАУ ЖҰМЫСТАРЫ
Көркем мәтінді оқу ... ... сөз жоқ, ең ... ... ... тағдыры қызықтырады. Соған байланысты олар қуана,
қайғыра біледі. Тіпті, сезімтал ... сол ... ... ... ... кітабы мен кейіпкерлерін бүкіл өмір жолында жүрегіне сақтап,
оны тұмардай қастерлеу де жиі кезігеді. Мұндай ... ... ... ... ... ... Міне, осы көркем туындыны ... оқу ... ең ... ... ... ... тыс қалады,
яғни шығарма авторы, оның осы туындыны жазған ... ойы, ... ... кейіпкерлер іс-әрекетінің көлеңкесінде қалып қояды. Мұғалім мақсаты -
талдау кезінде шығарма негізінде жатқан ... оның ... ойы, ... сол көркем туындыны құрып тұрған көркем компоненттер ... ... ... ... ... туынды оқу сияқты, оны талдау да ... ... ... ... ... ... туындыны талдау, әрине,
мұғалім басшылығымен жүргізіледі, ең басты қызмет те мұғалімдікі. Дегенмен,
талдау оқушылардан да көп нәрселерді: дағды-іскерлігі мен ... ... ... ... ең негізгі екі түрлі кызмет атқарады: 1. Көркем
туынды көтерген проблемалар, автор ойы, оның көркем ... ... ... нені ... ... соны ... 2. Оқушыны оқыған шығармаларын
талдай білуге машықтандыру, дағды-іскерліктерін жетілдіру, ... ... ... ... ... талдауға баулу жүйелі де сабырлы еңбекті
талап етеді. ... ... ... әдіс-тәсілдер қолданып, оны қалай
тиімді ұйымдастырғаны ғана шешуші рөл атқарып қоймайды, ... ... ... ... оқу ... қабылдауы, алғашқы әсері де үлкен рөл
атқарады. Көркем туындыны талдаудың күрделілігі, қиындығы да осында. Қорыта
келгенде, талдау мұғалімге ... ... ғана ... оның ... да тікелей байланысты (көркем туындыны қабылдауы, дүниетанымы
мен ой өрісі, сезім дүниесіне де байланысты).
Талдау ... ... ... оқушыларды көркем туындыға байланысты
алғашқы әсерлерін толықтыруға, көркем сөз құдіретін түсіне білуге, әр
шығарма негізінде ... ой, ... ... ... ... ... баулиды.
КӨРКЕМ МӘТІНДІ ТАЛДАУ ЖОЛДАРЫ
Көркем мәтінді талдау арқылы мұғалім баланың көркем сөзді түсіне білуіне,
оған деген ынтасына да әсер ... ... ... өмірді түсіне
бастайды, өзіндік көзқарасы ... ... ... ... оқушының жеке басының қалыптасуына да ерекше әсер ... ... ... алу, оған ... оны ... білуге де байланысты.
Талдаудың тиімді әдіс-тәсілі ... ... ... ... ... түрі - ... ... толық талдау көркем туындыны тұтастай ... ... бұл ... ... ... талдау деп те аталады. Жан-жақты талдау
уақытты көп алады, дегенмен, оның тиімділігі көркем ... ... ... тұтас қарастырады. Шешуші бір эпизодтар,не суреттеу, баяндау,
кейіпкер монологі, сөйлеу тілдері ... ... Бұл ... өзіндік
ерекшелігі сол, ол үнемі мәтінге жүгініп отырады. Сондықтан мұғалім көркем
туынды идеясын ашатын ... ... ... ... ... ... мәселелерді назарға алып отырады. Мысалы, М.Әуезовтің «Абай
жолы» ... ... ... оның ... ... ... барар жолды айқындайтын алтын кілт ретінде мына бір көріністі
алуға болады:
Байдалы: «... Әне бір күндерде Қаратай, Бөжей, ... бар, ... ... түстеніп отыр едік. Жиын бір сөзден бір сөзге түсіп, ... ақыр ... «Жә, ... көргенде мырза кім?» дегенге келді. Жұрт
ойланып қалды. Байсал күншуақта жатқан тағыдай көзін бір ... бір ... ... сырт ... ... ... сөзге ол қатысқан жоқты. «Мырза кім?»
дегенге Қаратай жауап беріп: ... - ... - ... Тағы ... ... ... «Шешен кім?», - деді. Тағы Қаратай жауап ... ... ... ... Екі бел ... Аздан соң және бір оралып кеп: «Жақсы кім?» десті.
Әлгі Қаратай жауап беріп: «Жақсы -Құнанбай» - деді. Сол ... ... ... ... ... саңқ етіп, «Уай, Көкше, не оттап отырсың ... ... ... ... - ... Кұнанбай екен, шешен Құнанбай екен, жақсы
Құнанбай екен! Ендеше не ... ... ... ... - деді. Соған Қаратай
іле жауап беріп: «Уай, тәйірі-ай, мен Қүнанбайдың өзге жағынан мін ... ... бе? ... «не ... жоқ қой, сондықтан кетіп жүргем
жоқ па?» - деді (Эпопеядан үзінді.)
Әрине, Құнанбайды ашатын эпизодтар көп. «Қодар мен ... ... ... ... сияқты үлкен оқиғалар-ақ Құнанбайды ашып бере ... ... ... ... ... әрі ... бір бет
Құнанбайды, қу, әккі Құнанбайды, жақсы қасиеті мен ... ... ... ... ... ... кілт осы ... сияқты. Ал эпопеядағы
ескі мен жаңаның, прогресс пен ... ... бара ... ... ... оның ... ... идеясын ашатын бір эпизодқа «Қияда»
бөліміндегі Абай мен Құнанбай диалогін, ... ... ... ... құтқарған кездегі Абай - Құнанбай арасындағы қақтығыстарды
жатқызуға болады:
|Абай ... |
|- ...... Шық, ... ... азғын! |
|Өлтіртпеймін! Аузыңда Алла, |־Аздырарсың сен бе? ... ... қан. Тағы қан! ... ... бәрі сенен! ... та ... Бір ... сол ... ... ... бе, ... бе |
|шариғат жолы деп, бір ... қан ... ... ... ... ... ... солай! Менен! Неге |- Айттым, аталық қарғысымды... |
|өлмейсің ... сен! ... ... ... ... ... Нең бар? | ... диалогте Абайдың «Заман сенікі емес, менікі!» деген бір ауыз ... ... ... ... ... ... ашып ... - даусыз
мәселе.
Мәтіндік талдаулардың күрделілігі сол: мүғалім осындай «жайды», сөздерді,
эпизодтарды дөп таба білуі қажет. Эпопеядағы Абай ... ... ... ... ... ... қазақ даласы, онда басталған прогресс дәнін,
халық даналығын, халық ... ... ... ... - ... ... ұлы бола білуді» көрсетуді ... ... ... ... ... ... бұл ... осы мәселелерді ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл
бөлу керек. Оған мәтін ... ... ... ... ... ... т.б. жұмыстар жатады. Мысалы, Қодар мен Қамқа өлімін
суреттейтін ... ... ... жазғызуға, Әмірді арашалауға
инсценировка жасатуға болады. Қай шығармада қандай тапсырма беруді мұғалім
өзі ... ... ... ... ... байланысты
тапсырма түрі де өзгеріп отырады.
(Талдаудың келесі бір түрі - шолу бағытындағы талдаулар. Бұл талдаудың
өзіндік ерекшелігі сол, ... ... ... ... шолу бағытында
қарастырады. Проблемалық сұрақтарға немесе белгілі бір ... ... ... ... сюжеті, композициясы, тілі, көтерген тақырыбы
тұтастай қамтылады. Оқушылар ... ... ... жұмыс істей алады.
Талдаудың тағы бір түрі - белгілі бір ... ... ... ... ... үшін ... ... (сұрыптап талдау деуге болады). Бұл
талдау ... ... ... ... шешу ... ... шығарма негізіндегі ең ... ... ... ... соны ... бағыттайды. Мысалы, «Қараш-Қараш
оқиғасы» бойынша «Бақтығұлдың ең басты қателігі неде?» ... ... ... ... өлеңі бойынша «Шыңғыс пен оның әулетінің
Отырарды 6 ай бойы ала ... ... ... қалай түсіндіруге болады?»
деген проблемалық сұрақтарға жауап беру ... оны ... ... ... алынады. Сондай-ақ, М.Мағауиннің «Бір атаның балалары»
әңгімесін талдауда «Ертай мен Нартай өлімінің басты қылмыскері кім?» деген
проблемалық ... уәж айту ... ... ... бір эпизод, бір оқиғаға
ғана сүйенбей, ... ... ... ... керек.
Соғыс, балалардың жетім қалуы, асырап алғандардың ... яғни ... ... егіздігіне қарамай, бөліп алуы, үлкендердің өтірік айтуы
(біздің баламызсыңдар деп), ... да ... ... осы ... ... жетелейді. Талдауды осылай топтау, шынына келгенде, шартты нәрсе.
Тәжірибеде көркем ... ... ... олар ... ... келіп
жатады. Төменгі сыныптарда шағын бір әңгімеге бірнеше сағаттар ... ... ... ... ... ... ... алады (мәнерлеп оқу,
мазмұндау, пікірлесу, т.с.с.)- Ал жоғары ... ... ... ... ... арнаулы ғана сағаттар бөлінеді. ... ірі ... ... 12 ... ... Шыңдап келгенде,
сол 12 сағат «Абай жолын» талдауға да жетпейді. Міне, осындай жағдайларда
мұғалім талдаудың барлық түрлеріне де ... ... ... ... ... әсіресе, мәтіндік талдаулар үлкен рөл атқарады. Мысалы,
жастар ... ... ... Абай ... ... өнер ... болашақ сәулетті заманның бас өкілі ретінде сомдалған Дәрмен
бейнесін ашуда мынадай жұмыстар ... ... ... пайдалана отырып, Әбіш, Дәрмен бейнелеріне әдеби талдау
жасауга талаптан.
|Әбіш, Дәрмен ... ... ... ... ... ... |
|туралы Абайдың |туралы ... ... тап ... өз ... мен ... ... |пікірің |
|көзқарасы ... ... | ... топқа:
Мына үлгіні басшылыққа алып, Әбіш пен Дәрменнің саяси өрісі, өмір,
қоғам, өз ортасы ... ... ... ... ... ала
отырып).
|1.Өмірдегі мақсат-мұраттары. ... ... ... ... ... ... көзқарастары, | | ... | | ... ... білім, болашақ туралы пікірлері. | | |
Е с к е р т у: ... ... ... ... ... ... оқып-үйрену жұмыстары оқушыларға көркем туынды
жайында ғана мәліметтер, яғни білім бермейді, ең бастысы, ... ... ... ... ... дамытады. Мұғалім проблемалық
сұрақ қоя отырып, оқушыларды оны түсіне білуге жетектейді, ... ... өз ... ... айта ... ... ... сценарийлер арқылы шығармашылық қабілетін дамытуға әсер
етеді. Проблемалық сұрақтар оқушыларды өз ... ... ... ... ... білу ... жетілдіреді. Әдеби талдауда
мұғалім әр ... ... ... ... ... сыныптарда
мазмұндау, әңгімелеу, пікірлесу сияқты сөздік әдістеріне мұғалім жиі
жүгінеді. Сол арқылы оқушыларды ... ... ... ... ... ... жетектейді. Сұрақтар қоя отырып, дәл, ... бере ... ... ... да ... ... айтқанда,
мұғалім талдауда қандай бір әдіс-тәсілдерге жүгінсе де, ол солар арқылы
оқушыларға білім беру ... ғана ... ... ең ... ... ... дағдыларының қалыптасып, дамуына да зор әсерін тигізеді.
КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРМЕН ЖҰМЫСТЫҢ ҚОРЫТЫНДЫ КЕЗЕҢДЕРІ
Көркем шығарманы ... ... ... ... қай ... ... ... әдіс-тәсіл пайдалансын, соның ішінде қорытынды
жұмысқа арнайы сағат ... ... ... ... ... ... бөлуі керек. Қорытынды жұмыстарда оқушылар мәтінді қайталап оқып, не
болмаса уақыттың бәрін оны талдауға жұмсайды. Балалар ... ... ... ... ... ... қалғанына өкінеді (С.Сейфуллин.
«Бандыны қуған Хамит»). Сатқын Қарашо-қыға кіжінеді. Қайыр ханның ерлігіне
сүйсінеді ... ... ... ... ... бәрі қайта
жаңғырады. Әрине, ... ... ... ... табысудай болмаса
да, бала қорытындыда шығармамен қайта табысқандай ... ... ... ... туындының мазмұны емес, оның идеясы, тақырыбы,
көркем ... ... ... ... бірге отырып, бір тұжырым,
қорытындыға келеді. ... ... ... ... ... ... әсер етумен шектеліп қана қоймай, оларды тың ... ... ... ... ... ... ... қорытынды жұмыстарды мына мазмұнда жүргізуге болады: 1.
Оқушылардың эмоциясына, сезім қылына әсер ... осы ... ... ... ... ... ... ала назар аударту мақсатында
М.Горькийдің «Мақтасақ, әйелді мақтайық та, құрметтейік те ... әйел ... ... ... жеңетін сарқылмайтын күш, көзді бұлақ емес пе?!» ... ... ... етіп ... қою, ... ... алдында (үзіліс
кезінде, оқушылар кабинетке келіп жатқан мерзімді пайдаланып) күйтабақтан
«Ана» туралы әндер тыңдау.
2. Ең басты оқиға, ... ... ... ашатын) -Антоновтың Нағима
ананы жазалауынан шағын инсценировка дайындау, соны көрсету. Әсіресе,
Нағима ананың:
«Бәріңнің де шешелерің бар шығар, тек біреуіңнің де ... ... ... ... түсе көрмесін деп, тілеп келем. Мен үш ауыз құрметті сөз
естіп, ... ... ... Азамат... Жолдас... бұл сөздер үшін өкінбей-
ақ өлуге ... ... ... ... ... ... ... Әдеби айтыс, пікір таласына жетелейтін сұрақтар әзірлеу, оны
пайдалану (негізгі мақсатты сол ... ... ... ... неге ... ... деп ... «Нағиманың арашасы», «Әйел
арашасы» деп атауға да болады ғой! «Ананың арашасы» деп ат қойғандағы
жазушы мақсаты не?
ә) ... ... ... өлтірмеу себебін қалай түсіндірер едің?
Қанға тоймайтын «ақ ... ... ана ... неге ... Антоновтың өлімі ... не ... ... ... ана ... ... себебін ойлан.
4. Сабақтың соңғы кезеңдерінде жазушының М.Горькийден аударған ... ... ... ... сөз ... ... ... Ананың өз
қолымен өлім жазасына кесуін әңгімелеу. Соңғы сөзді оқып, осы ... Ана ... ... ... шақыру. «Барлық елде, әр
заманда, барлық қанішерлер үшін! Барлық қанішерлер барлық ... ... осы ... ғана ... ... ... ... Қай ананың іс-әрекеті сені қатты толқытты?
2. Қайсысының іс-әрекеті әрі ауыр, әрі әділ?
3. Қай анаға бас иесің? ... ... ... ... ... түрде білдір.
4. Екі әңгімедегі автор идеясында үндестік бар ма?
5. Соңғы ... ана ... ... ... жұмыстар салыстыру, өз беттерімен іздендіруге, әрі ... ... ... ... әрі бір ... жазылған екі
әңгімедегі екі жазушының көтерген проблемасына, шешіміне ой ... ... ... ... ... ... ой, олардың көтерер жүгі,
айтар мәселесі туралы оқушыға ой тастауға, көркем ... ... ... ... Осы ... ... ана ... берілген сыншы, әдебиет зерттеушілерінің бағасы оқылса (не
жазылып қойса), ол да ... ... еді. ... талдау негізінде алған
білімдерін ғылыми пікірлермен ... еді, ... ... ... ... беки ... еді. Жоғары сыныптарда
қорытынды жұмыстар онда ... ... ... ... ... ... ... бір бейнесін» неге поэма деп атаймыз? Ол
қарасөзбен жазылған ғой. Автор неге бұл туындысын поэма деп атаған? ... ... ... ... ... деп ... бар ма? ... сияқты сұрақтар біршама ізденуді талап етеді де, әңгіме негізіндегі
автордың идеясы, эстетикасы, шешімі, ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде
«Қарагөз», «Еңлік - Кебегін» қорытындылау кезінде мұғалім ... ... ... Т.Жұртбаевтың «Бесігіңді түзе» атты
портрет-эссесіндегі бұл шығармалардың тарихи негізі туралы ... ... сөз ету, ... - ... ... 10-сыныпта өтіп кеткен
Шәкәрім дастанын, «Абай жолы» эпопеясының «Абай аға» ... ... мола ... алып барып, Абайдың «Еңлік - Кебек» тарихын сөз етуін
(осы жерді ... оқу ... осы ... ... ... ... Мынандай топтық жұмыстар беріледі (алдын ала берілетін тапсырмалар).
I топ:
1. С.Ордалиев, Р.Нұрғалиевтің («Трагедия табиғаты») М.Әуезов драмалары
туралы, соның ішінде ... - ... ... ... ... сол ... ... жұмыс орындаңдар:
а) Кімнің пікірі өзіңе жақын? Не себепті жақын, соны дәлелде?
ә)Бір тақырыпқа ... екі ... ... ... ... ... туралы сыншылар қандай пікір айтады? Сол бойынша өз
ойларыңды, пікірлеріңді жинақтаңдар.
б) Трагедия ... ... ... ұғым оларда қалай берілген?
в) Сабақтан өз беттеріңмен осы тапсырмаға қайта оралып, оқулықта не
айтады, мұғалім түсінігіне дейді, оларды сыншылар пікірлерімен
салыстырыңдар да, өз ... ... ... (кім ... ... ... қайсысының пікірі тереңірек).
П топ:
Т.Жұртбаевтың «Бесігіңді түзе» атты портрет-эссесі бойынша М.Әуезов
трагедияларының тарихи ... ... сөз ... ... ... сол ... ... ба? Әлде
қандай мәселелерге ғана назар аударылған? ә) Автор ... ... ... бар ма? Олардың негізіндегі автор ойы, идеясы ... ... ... ... ... ... жазушы көркем шындыққа қалай
жеткізген?
Ш топ:
«Еңлік - Кебек» трагедиясын Шәкәрімнің «Еңлік - Кебек» дастаны ... ... ... бұл ... ... жастарға айтқан Абай
әңгімесімен салыстыру.
а) Ортақ ұқсастықты табу.
ә) Өзіндік ерекшеліктері туралы сөз ... ... ... ... ... Оның ... дәлелдеу (болжам жасау).
Жоғары сыныптарда осындай жұмыстар арқылы қорытынды сабақ өткізудің
тиімділігі неде?
1) Оқушылар оқып ... ... ... үңіледі, оған басқа мақсат,
басқа көзқараспен қарай бастайды.
2) Өз беттерімен іздену ... ... ... ... ... икем-дағдыларын жұмылдырады, оны жаңа біліммен ұштастырады.
Жаңа білімдерін проблемаларды шешуге ... ... ... ... ... ... тың ... кетере отырып,
толықтырады, байытады, әрі сол білімді өз ізденісі, ... ... ... ... ... ... іскерлігін арттыру жұмыстары жүреді.
5) Оқытудың жалғаспалық, жүйелілік, ғылымилық принципі тоғыса келіп,
оқушыларға ... ... беру ... ... сабақтарды қалай ұйымдастыру әр ... ... де ... ... Көркем мәтінді талдау жұмыстарын тиімді
жүргізе білу, оның тиімді әдіс-тәсілдерін іздене білу әдебиетті оқытудың ең
басты мәселелерінің кілтін таба ... пара - ... ... ... өзінше бағдар жасау (өлеңде қуаныш, шаттық бар
ма, ... ... ... ... ... бастар алдында осы сұрақтар негізінде оқушымен пікірлесіп,
әңгіме жүргізіп, ең алдымен ... не ... ... ... ... кандай,
міне, осы мәселелерге ерекше көңіл бөлген жөн. Осындай ... ... ... ... ... оқуға итермелейді, одан алған әсерін,
ол туралы ойын да айта білуге дағдыландырады. Көркем ... оқу ... ... оның авторымен жеке сырласуы, кездесуі болып табылады. Оқу
алдында оқушыға шығарма авторы туралы қызықты мәліметтер айту, ... ... ... ... ... ... ... көрсету
оқушының шығарманы оқуға деген ынта, ықыласына; сөз жоқ, әсер етеді.
Көпшілік мұғалімдер балалардың, әсіресе, лирикалық ... ... ... әсер ету ... сабақ алдында... «поэзиялык 5 минуттықтар»
өткізеді. Бұл «5 минуттықтарды» ірі қаламгердің ... ... ... ... болмақ. Немесе, сабақтың бір кезеңінен екінші
кезеңіне өту барысында «ай..., ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл жұмыстар өтіп жатқан тақырыппен үндесіп
келсе, тіпті тиімді болмақ (мысалы, Ұлы Отан ... ... ... өту ... ... ... соңғы кездерде жазылған ақындар өлеңін
оқу, не әнімен орындатқызу, т.с.с.). Баланың көркем мәтінді оқуға ... ... оны ... етіп ... әр ... ... ... етеді, сондықтан да бұл мәселені әр мұғалім ... ... ... әр ... ... шеше ... тарау. ӘДЕБИ ШЫҒАРМАЛАРДЫ, КӨРКЕМ МӘТІНДІ ОҚЫТУ, ТАЛДАУ ЖОЛДАРЫ
КӨРКЕМ МӘТІНДІ ОҚУ ЖҰМЫСТАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ
Мектепте әдебиетті оқытудың күре тамыры ... ... оқу мен ... ... ... оқыту, оны талдауға баулу - әдебиет мұғалімінің де
ең негізгі қызметі, мақсаты. Оқу мен ... - бір ... егіз ... бір ... ... әрі ... мәселе. Көркем мәтінді талдау
оны оқусыз жүзеге аспайды. Оқу әр ... өз ... оны ... ... білуіне, яғни, әр баланың қабілеті, дарыны, ой-өрісіне байланысты
жүреді. Көркем ... кім ... ... ол туралы қандай пікірде
болады - ол әр оқушының өзіне ... ... ... пәні ... әдебиетті оқыту әдісінің ең қайнар бұлағы - осы
көркем туындыны оқуға деген оқушы ынтасы, ... ... ... ... Оның ең бір ... жолы - үнемі оқушы пікірін, ... ... ... отыру, жаңа өтілетін тақырыпты сол сабақ үстінде
ғана хабарлап, таныстыру емес, алдын ала ... ... ... бере
отырып, оқыту Бүл тапсырма төменгі сыныптан, яғни 5-сыныптан ... ... ... ... ... ... ... «Күзін» сыныпта
талдап, оқу алдында оны үйден оқып келу ... ... ... оқу, ... әрі ол туралы пікірін, ойын айту - аса күрделі
мәселе (әсіресе, төменгі сынып ... ... ... бұл жерде айта
кететін жағдай - қай шығарма болсын, мұғалім бар баланың ол ... ... ... ... ... бар бала да өзі оқыған туынды ... ... сол ... ... деу де қиын ... ... өлеңін өз
бетімен оқу үшін, мынадай көмек-нұсқау үлестірмесін ұсынуға болады ... ... ... ... әр сөзіне назар аудара отырып, оқып
шық, бірнеше рет оқысаң, тіпті жақсы.
2. Күз суреті берілетін ... ... ... ... адамдар іс-әрекеті, әсіресе, кедейлер тірлігін
еске сақта.
4. Өлеңді оқи отырып, кандай көңіл күйде ... ... ... ... ... ... ұжымының қатысуы арқылы жүргізіледі.
Талдауда мұғалім көпшілік балалардың пікірімен, ойымен танысуға ... Әрі бұл ... ... басшылық - «көсемдік» орны да ерекше. Оқу
баланың тікелей өз еңбегі, өз ісімен жүзеге асса, ... ... ... ... ... ... іске асады. Талдауда оқушының жеке
жұмысы ұжымдық жұмыспен үндеседі, ... да, бір ... ... ... мақсат? Біріншіден, оқушының көркем туындыны қабылдауы, әсері,
эмоциясын ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық көзқарасын қалыптастыру, көркем туындыны өнер туындысы
ретінде түсінуіне әсер ету.
Үшіншіден, талдау арқылы ... ... ... ... ... ... белсенділігін, бүкіл іс-әрекетін дамыту. Сондай-ақ ең басты
мақсат - көркем туындыны талдау жолдарын меңгерту, ... оның ... ... ... ... т. б. ... ... қарастыра отырып, талдауға баулу.
Талдау кезінде мұғалім оқушылардың сол көркем туынды ... ... ... ойына біршама ене алады. Ол үшін қойылатын сұрақ, тапсырма
мазмұны нақты, әрі басты мақсатты ашатындай берілуі тиіс. ХІ сынып ... ... ... ... ... бір жолы ... ... жүргізу.
Соның ішінде шығарма-талдау, шығарма-сырласу, шығарма-пікірлердің маңызы
зор. Мысалы, М.Мағауиннің «Бір атаның балалары» атты еңбегін оқып ... ... ғана ... ... ... ... ... «Маған
Ертай мен Нартайдың қазасы қалай әсер ... ... ... ... Ол
туралы ойлансаң...» т.с.с.
Оқушы жазушы шығармасын тілге тиек ете отырып, ... ... ... ... әр баланың сезіміне бойлай отырып, сол ... ... ... ... ... ... ... жұмылдырады, талдау
белсенділігіне ықпал жасайды.Осыдан шығатын ... ... ... ең алдымен үйлесімді ұйымдастырғаны жөн. Жоғарыда сөз болған «Күз»
өлеңіне ... ... ... ... ... ... ... суреттері неге өздерің айтып жатқандай, «түсі суық сұр бұлт»,
«дымқыл тұман...» «жапырағынан айырылған қурайлар» арқылы беріледі?
2. Қалай ойлайсың, «Күзді» сипаттау үшін, ... ... үшін ... Өлең неге ... ... ... ... көңілсіз үнімен жазылған?
Осы арқылы өлеңдегі ақын мақсатын, ойын ашып бере аласың ба?
Кей жағдайларда оқушы әсері, сезім-күйін ... ... мен ... ... ... (жоғарыда екеуінің бөлек құрастырылған
үлгісі берілді). Бірақ мақсат - біреу. Екі сұрақ бір-бірінен туындап, ... ... ... ... ... ... жүйелік
принциптері әдеби шығармаларды оқу, ... ... орын ... ... 5-сыныптағы Ә.Сәрсенбаевтың «Алтын күз» өлеңін талдау, ... ... ... (оқушы сезімін байқау, әрі ... ... ... ... ... ... ... |Әбу ... ... ... ... ... күз, ... ... «Күз» өлеңіндегі бейнелі | ... мен Әбу ... ... | ... ... мына ... | ... ... | ... | ... ... түсі суық... | ... ... ... | ... ... іс-әрекетін де салыстырыңдар:
|Абай |Әбу ... ... ... бала ... ... мен еңбекші». |
|шулай...» ... ... ... мал» ... ... осы үлгіде жүргізіледі, өздері толтырады.
Екі өлеңдегі екі ақынның көңіл күйін, сондай-ақ өз көңіл күйіңді де ... ... ... күйі ... ... |Өз көңіл күйің |
| | ... күйі | ... ... ... ... ... |
| |ы ... жаны |бәрі бүрсең қағып,|кәрілерді аяйсын, |
| ... ... ... ... де ... |
| | ... ... ... ... ... Әбу | ... | |
| ... шаттық, | ... ... |
| ... ... ... бәрі де|көтеріңкі, алтын |
| |бар. ... ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | |сен де ... | | ... ... ... ... с к е р т у: Бұл ... ... ... жазбаша беру міндетті түрде
емес, үлгісін көрсете отырып, ауызша жүргізуге де болады.
Оқушының ... ... ... ... ... айта ... ... қосымша материал пайдаланудың маңызы зор. Мысалы,
М.Әуезовтің «Көксерек» әңгімесін оқуға беру ... Джек ... ... ... ... ... ... 11-сыныпта жазушының алғашқы әңгімелерін
оқуға ұсыну алдында Т.Жұртбаевтың «Бесігіңді ... ... ... «Қорғансыздың күні», «Оқыған азамат» әңгімелерінің өмір
шындығынан алынғандығы) ... ... ... ол туралы арнайы әңгіме
қозғаудың маңызы ерекше.
Сын-зерттеу еңбектерінен көркем туынды ... ... ... оқып беріп
(көрнекілік ретінде жазып қоюға болады, ... ... ... ... ... ... бар ... немесе ол туралы салынған сурет,
иллюстрациялармен таныстыру да тиімді болмақ. Бұлардың барлығы оқушылардың
сезіміне әсер етіп, ой ... ... ... әсер ... ... туындыны
қабылдау процесіне, сөз жоқ, игі ықпал етеді. Сондай-ақ ... не ... ... да ... пайдалана білудің тиімділігі
зор. Мысалы, «Абай жолы» эпопеясындағы әйелдер ... оқу, ... ... ... көп ... ... Бөжей бейнесіне талдау
жасау барысында оқушыларға оның да рулық-патриархалдық қоғамның бір өкілі
екенін дәлелдеу үшін, сол туралы ... ой салу ... ... ... ... ... ... келтірген дұрыс.
1. «Бөжейді іштей жоқтап, оған іштей тілектес болып жүрген Абай оны халық
ұлы деп жоқтай ма, әлде әкесінен жапа ... деп қана ... ма? - ... ... ... ... үшін ... Кәмшат өлімі туралы
мына сөзін мысалға ... ... ... ... таба ... ... ғой. ... кыз өлді деп сауын айтып, ас беруші ме ем? Тіпті
берсем де, басым сырықтан арылар ма ... ... күн ... енді ... тек әлі жетсе алып ... - деп, ... ... ... ... ... Кәмшат жайын естіп-біліп, Абай ... ... ... ... ... шаласы емес, өштескен ... ... ғой. ... ... ... жаулық десеңші мынаны, аузына
осы тірі жүрген ұрпағымнан қайсысы түссе де, шайнап ... ... ... ... тұр ғой ... ... ... тостым, күттім артын», - деген
сөздері мен ... ... ... мына ... ... алып ... -
тиімді тәсіл. Қарқаралыға аттанып бара жатқан ... ... ... ... ... ... ... бірде араз бола беретін... «Күндестің күні
күндес» дегендей, сен білмей-ақ қой. Бөжейді ... ... ... ... Кім ... кім мақұл, қайдан білсің? Әкең дұшпан десе, сен ... ... ... ... оқу ... ... ойлайсыңдар, Ұлжан
бақытты ана ма?» деген сұрақ қоя отырып, оның да ... ... ... ... мол ... әйел екендігін дәлелдеу мақсатында
әрі оқушының ол ... ... ... салу үшін ... өз сөздерін мысалға
алуға болады. Мысалы, 1-кітапта сақаға таласқан Смағұлға ара түсіп, шаптыға
келген Айғызды Абай жаратпай, сол ... ... тіл ... Ұлжан:
«Балам-ай, күндестің аты - күндес те! Қу жараны жалап ... ... ... ... де қай сырымды біліпсің!» - дейді.
«Тайғақта» бөлімінде қажыға аттанып бара жатқан Құнанбаймен ... оған ... ... жасырып қалады. Ол эпопеяда былай беріледі:
«Мырза, мынадай сапарыңа кінә түгіл, наз ертсем, оным білместік болар ... ... ене ... ... ... ... те, не ... жүріп те сүйеніп өседі. Ерден әйел жамандық та алады, қасиет те
алады. Мінім ... ... ... бір жағы ... еді, ұзақ ... кешіп
келіп, бүгін сен ырзалық айтып аттансаң болады. Сенімен енді кеп кінәласам
ба, мырза!» - ... Ұзақ ... ... кешкен көп реніші есінде тұрса
да, ашпады. «Ділдә қандай кейіпкер, ол туралы ... - ... ... оның ... ... ала жөнеліп, «ұнамсыз» топқа жатқызады. Сол
кезде мұғалім Әбіштің анасы Ділдә туралы мына бір ойын ... ... ... ... ... Петербордан келген Әбіш кайтыс болған
әжесі Ұлжанға кұран оқыта барады. Сол ... ... ... ... «Ділдәні зарына Әбіштей сезімтал бала үшін, өмірдің көп реніші,
күйініші де ... Ол ... ... ... жазықсыз жапа шеккен
жандай көрінеді» - дейді автор ... ... ... ... ... ... ... ала отырып, оқушы
ойына қозғау салып, дұрыс бағыт беруге болады. Осындай ... ... ... ... бір ... пікірі өзгеріп, оны «ұнамсыз» бейне деп
қатал айыптағаннан гөрі, Ділдәнің сол «ұнамсыздығына» кінәлі - өз ... бас ... ... екендігін аңғарады. Оқушылардың оқырман
ретіндегі пікірін, ойын айта білуге жетелеудің жолы көп, оны жоғарыда да
ескерттік. ... ... ... бірі - ... ... ... ... пікірін қатар қоя отырып, ойландыру. Абайдың табиғат ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар
пікірін келтіріп: «Осы пікірдің кайсысы өзіңе ерекше ұнады, кайсысы бағалы
деп ... ... ... қоя ... оқушылардың ойлау
белсенділіктеріне әсер ... ... бар. Бұл ... мына ... ... ... да, ... да, мұғалім қалауы бойынша):
|М. Әуезов |Қ.Жұмалиев. |Х.Сүйіншәлиев. |Кімнің |Өз пікірің ... ... ... ... қай ... сөз ... |ғасырлардағы |әдебиетінің |пікірі ерекше|қозға |
| ... ... ... | |
| ... ... | | |
| ... ... бөлімі) | | |
Е с к е р т у: ... ... ... өзі оқып ... ... ... ... Қалған екі бағанды окушы өзі толтырады (не ауызша, не
жазбаша, мұғалім қалауы бойынша).
Осындай тәсілдер оқушылардың ... ... ... ... ... дамытады. Әсіресе, өзіндік ойы, пікірін жетілдіруде де өте
тиімді. Көркем шығарманы талдау жолдары, ең алдымен сол ... ... ... ... ... оқу, ... ... оқушылардың
ой өрісі, талғамы, білік-дағдысы, біліміне байланысты. Оқушылардың өзіндік
қабылдауы, пікірлерін бір ... ... оны ... ... ... әрі сол ... тиімді жолдарын ізденудің маңызы ерекше. Әдеби
талдау ... сол ... ... ... ... көтерген мәселесінен туындауы керек. Мысалы, Абайдың
табиғат лирикаларына ... ... кеп. ... да бір ... ... адам ... ... ұлы жазушы М.О.Әуезовтың «Еңлік - Кебек»,
«Қарагөз» трагедияларындағы ... ... - ... ... ... ... құрсауы. Талдауды осы мәселелерді ашу айналасында жүргізе
отырып, шығарманың басқа да ... ... ... жөн. Мысалы,
«Абай жолы» эпопеясындагы Айғыз ұнамсыз бейне деп ... Ал ... көп ... - «жас ... бірі емес пе? ... бауырындағы
Кәмшатын қарсыласқанына карамай, Бөжей аулына жөнелтіп жатқанда, «сұлу» да
«айбынды», ... ... арқа ... ... ... да місе тұтпай
кететін сол ... жер ... ... ... ма?! ... ... ... ғана теріп талдап, осы эпизодтан аттап өтуге бола
ма? Бұдан шығатын корытынды ... ... ... аса ... ... ... ... әрі жүйелі, әрі тұтас, көркем шығарманың барлық нәрі, дәнін аша
алатындай, нанымды да ... ... ... ... Әр ... ... тіл көркемдігін талдаймын деп, ұзақ туындылар (әсіресе, романдар)
ішінен эпитет, теңеу іздестіру ... ма, жоқ па, ... ... жөн ... ... ұзын-сонар ежіктеу, шығарманың әр бетінен,
немесе әр ... ... ... ... ... тұжырымды түрде, нақты
сұрақтар арқылы, негізгі мәселелер айналасында тұтастай, әрі нақты
мысалдармен ... ... ... ... ... әдеби талдаудың үш
жолы бұрыннан-ақ тәжірибеде кеңінен пайдаланып келеді. Олар:
а) автор ізімен ... бұны ... ... ... дейді;
ә) кейіпкерлерге талдау жасау және тақырыпты проблемалық талдау.
Көшпілік мұғалімдер ... ... (осы үш ... ... түйіскен)
тиімді деп табады. Дегенмен, осы талдаулардың қайсысына сүйенеді, қайсысын
тиімді деп ... оны ... ... ... өзі талдағалы отырған көркем
шығарма ерекшелігіне, көлеміне, жанрына, оқушыларына байланысты талдау
түрлерін таңдап алады. Бір ... ... ... ... ... ... талдау түрімен жүргізеді. Немесе көлемді шығармаларға аралас
талдауды қолдануы ... кай түрі ... ол ең ... балаға
қонымды, қиындық келтірмейтіндей дәрежеде жүргізілуі ... Бұл ... ... оқыту талаптарын ұмытпағаны жөн.
АВТОР ІЗІМЕН ТАЛДАУ, ОНЫҢ НЕГІЗГІ МАҚСАТТАРЫ
Бұл ... ... ... ... сюжеті, эпизодтары, автордың негізгі
ойы, ... мен ... ... ... ... ... ерекше назар
аударады. Бірақ еске алатын бір мәселе, талдаудың бұл ... ... ... ... ... ... оқушыларын кейіпкер іс-әрекеті
арқылы мінездеме жасатуға, оқиғалар арқылы шығарманың негізгі ... алып ... ... ... ... ... ең ... ең шиеленісті
оқиғаларына ерекше назар аударады. Автордың идеясына, шығармадағы көтерген
негізгі ... зер сала ... ... бұл ... ... оқиға
қуалаушылық басым. Автор ізімен талдау бұл сыныптарда өте ... ... ... ... ... ... отырып, мұғалім көмегімен оның
көтерген мәселесіне, автордың көзқарасына, ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтің «Көксерек»
әңгімесі беріледі. Сөз жоқ, оқушылар ең алдымен оның ... ... ... бұл ... ер ... ... елең ... Оларды
Құрмаш пен Көксерек арасы қатты қызықтырады. ... ... ... ... ... ... Ал әңгіме негізіндегі ... ... ... ... ... Әңгіме оқушылардың сезім
күйі, эмоциясын жаулап алады да, оның негізіндегі басты ... ... ... ... Адамдар әлемі мен қасқырлар әлемі қатар алынып,
адамдардың сол қасқырлардан да қатал, тағы екенін көрсету - әңгіменің ... ... ... де, ... ауыз ... ... адамдардан көрген жәбір-жапасы. Бәлкім, қасқыр інін бұзып, табиғат
заңына карсы ... адам ... ... бұл ... проблемаларды ұғыну үшін, әңгіменің алғашқы ... ... оған ... ... ... ... оқиғаларды ашатын
сұрақтармен қоса, әңгіме ... да ... ... ... ... ... Бірінші бөлімді оқып болған соң, балалармен
бірге отырып, оған ... ... ... ... ... қозы
тағдыры», немесе «Тағылар ұрпақ қамында» деген ат қойып, ... ... мына ... мен тапсырмалар негізінде жүргізеді:
* Қасқырлар тіршілігі қалай суреттелген?
* Арлан қасқыр мен қаншық қасқыр іс-әрекетін баянда.
* ... үшін ... сол ... ... ... ... да әңгіме идеясын ашуда ерекше орын алатын екінші бөлімге де
ат қою ... ... ... ... әрі ... идеясына жақындату мақсатына
мұғалім бірнеше тақырып ... ... ... ... ... ... шабуыл», т.с.с. Тақырыпты тыңдап алғаннан ... ... ... ... ... ... неге ... Бөлтіріктерге істегендеріне қалай қарайсың?
* Адамдардың іс-әрекеті дұрыс па? Өзің оны қолдайсың
ба?
* Бірінші бөлімдегі қасқырлар іс-әрекеті мен осы бөлімдегі
адамдар іс-әрекетінде ұқсастық бар ма? ... ... ... ... ... ұсынылады: «Көксерек пен Құрмаш»,
«Көксеректің ұрлығы», «Адамдар және Көксерек», т.с.с.
Талдау сұрақтары:
* Ауыл иттерінен Көксерек кандай ... ... Оның ... не?
* Ауыл адамдары неге оны жек көрді, жазалады? Осы жазаға өзің ... Неге ... ... ... ... кете ... бөлімге «Арлан», «Айқас», «Ұяласымен табысу» т.с.с. ат қойылады.
Талдау ... ... ... ... мойынсұнбау себебі неде деп ойлайсың?
* Табиғатпен айқасына назар аудар.
* Көксерек Құрмаштан гөрі ақ ... неге тез ... ... ... кету ... ... бөлімге «Шабуыл», «Қараадыр еліндегі мазасыздық», «Қасқыр
кашанда қасқыр», т.с.с. тақырыптар беруге болады.
Талдау сұрақтары:
- Қос қасқырдың ... ... ... ... сарапта. Әсіресе,
Көксерек қаталдығы, тағылығын қалай түсіндірер едің?
- ... ... ... ... аудар...Табиғаттағы тағылар
тіршілігі әңгімеде қалай берілген?
- Адамдар шабуылы, ... ... ... ... ... ... ... да
шабуыл», «Бітіспес өшпенділік», «Жауыздық», «Құрмаштың өлімі» деген аттар
қоюға болады.
Талдау ... ... ... ... ... ... Құрмаш Көксерекке қалай тап болды?
- Мына бір сөздің мағынасын калай түсінесің: «Көксеректе қазірде ... ... ... бар, ... бар еді. ... ... ... осыдан -екі аяқтыдан дегендей, жығылып, домалап жатқан ... ... ... Ауыл ... ала ... Көксеректі Аққасқаның жеңу себебі не? Қалай
ойлайсың, жазушы осы арқылы не айтпақ болған?
* Өзің ... ... ... ... танымай,Көксеректің жауыздық істеген
себебін қалай түсіндірер едің? Жазушы ойы не?
Бұл сұрақтар әңгіме мазмұнын, әрі әңгіменің ... ... ашу ... ... ... ... ... жазушы
көтерген мәселелерге окушылар назарын осылай аударта отырып, қорытынды
пікір, қорытынды талдауды мынандай ... ... ... ... ... неге ... деп атаған? Жазушы ойын қалай түсіндірер
едің?
2. Қалай ойлайсың, әңгіме негізіндегі ... ойды ... ең ... ... Әңгімедегі бас кейіпкерлер кімдер? Құрмаш па, ауыл ... ма? ... ... ... Көксеректі жауыздыққа, соншама өшпенділікке баулыған нәрсе не? Әлде
табиғаттың қатаң заңы, қасқырлар әлемінің тіршілік заңы солай ... ... ... ... ... ТАЛДАУ ЖОЛДАРЫ
Образдар жүйесіне талдау - ... ... ... ... өте көп ... түрі. 5-8-сыныптар оқушылары көркем туындыдағы бас
кейіпкерлерге толық талдау жасай алмаса да, олардың іс-әрекеттерін ... ... ... Мысалы, «Бақтығұл Жарасбайдың тілін алмауы керек еді»,
«Ұрлыққа барғаны дұрыс ... ... ... ... ... керек еді,
аңғалданып жүріп, қолға түсе жаздады» дегендей, кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... осындай
эмоциялык қабылдаулары бір арнаға, жүйеге бұрады. Автордың ... ... ... ... ... ойы ... осы кейіпкерлер
іс-әрекеті арқылы берілетінін түсіндіреді. Дегенмен, образдық талдауда
тәжірибеде кемшіліктер де орын алып ... ... ... ... ... деп те жүрміз) топтарға бөліп талдау оншалықты тиімді
емес. Мысалы (жоғарыда сөз еттік), «Абай жолындағы» ... ... ... ... тип. ... талдау кезінде Құнанбайдың жағымсыз іс-әрекетін үнемі
тере беру дұрыс па? Оның ұстамдылығы, ақылы, керек ... ... неге ... ... айтпасқа? Эпопеяда ... ... оны ... бола ма? ... ... ... балалар оны
көбіне ұнамдылар қатарына қосады, дәлел ретінде Құнанбайлардан ... ... оны іш ... ... ... ... деп
есептейтінін мысалға келтіреді. Ал шынында сол Бөжей күллі ... ... ... үшін атқа мініп жүр ме?.. Құнанбай айтқандай, «аяқтағы суға ағып
өлетін» іс-қылықтың да ... емес пе? Сәби ... ... оның ... жоқ па?» Сондай-ақ Ділдә, Айғыздарды да ... ... ... Ал ... ... осы екі ... заман
трагедиясы, заман әділетсіздігі, әйел халқына деген сахараның қатал заңының
қарғыс таңбасы жатыр емес пе? Екеуі де ... ер, ... ... ... шықса да, көп әйелдің, көп күндестің бірі емес пе?! Бұдан шығатын
қорытынды: ... ... ... деп, ... ... ... ... бітім-болмысын тұтастай қарастырып, әділ баға бере
білу керек. Ең ... ... ... ... ... ... - образдық талдауда ерекше ... ... ... Мысалы,
Құнанбай бейнесі арқылы автор XIX ғасырдың екінші жартысындағы феодалдық
қоғамды, оның бас өкілін сомдайды. Бұл образды ... ... ... ... ... ... оның әр ... қылықтары сол қоғам сипаты
дәрежесінде ... Олай ... ... осы ... еске ... ... талдау жүйесінде де мұғалім көркем шығарманы тұтастай
қарастырып, оның барлық компоненттерін ... ... ... ... ... бірлікте ала отырып, талдауды басшылыққа
алады. Бірақ соның барлығы образдар жүйесін талдау ... ... ... ... ... «Абай жолы» эпопеясын образдық талдау
жүйесі төмендегідей болып келеді:
1-с а б а қ. «Абай жолы» ... ... ... ... ... деп
аталу себебі. Эпопея туралы әдеби-теориялық түсінік.
2-с а б а қ «Шыңға ... жас ... ... ... Абай ... және ... қоғам. Феодалдық коғаммен бетпе-бет. Сахарада, оның
қатал заңымен күресе отырып, көктеп келе жатқан прогрестің ... а б а қ. ... ... Адам ... ... ... ... Абай, халық және феодалдық қоғам. Абай жолы - халық жолы, халыққа
қызмет істейтін жол. Ол жол - ... ... ... ... ... ... Абай ... жасаудағы жазушының идеялық,
эстетикалық табысы.
4-с а б а қ. ... ... Ата ... ... ... ... - Абай және ... Әкелер мен балалар проблемасы. Құнанбай және
XIX ғ. екінші жартысындағы феодалдық қоғам, оның ... ... ... ... ... ... Майбасарларды сөз ету. Бір Құнанбай
емес, оның тобын, әлемін сөз ету, ... Абай ... ... ... жасаудағы жазушы шеберлігі, табысы.
5-с а б а қ. «Атасының қорлығы қосқандар». Феодалдық коғам, Абай және
Дәркембайлар...
а) ... ... ... ... ... Бай ... құл-құтан, малшы-жалшылар: Иса, Байтұяқтар.
б) Дала қырандары: Базаралы, Балағаздар.
в) Қала кедейлері - ер ... ... ... Абай және ... ... бейнесі арқылы жазушының халық бейнесін жасауы, халық ... Абай - ... а б а қ. ... ... ... ... және әйелдер.
а) «Қарашығым - қоңыр козым». Абайдың аналары: Зере мен Ұлжан.
ә) «Айттым сәлем, Қаламқас». ... ... ... ... «Сертім сол, сенсіз өмір маған жоқ...» Мәкен, Мағрипа, Еркежандар...
в) «Қапастағы еркелер»... Салтанат, Еркежандар.
г) «Жолыңа жаным құрбан»... Керімбала, Үмітейлер.
д) «Күндестің аты да ... ... ... ... сендей жарылқаған бәйбіше көрсем, көзім шықсын...»
Қаражан, Мәнікелер.
Әйелдер ... ... ... ... ... ... әйелдер
теңсіздігінің берілуі. Аналар мен балалар ... ... ... ... ... ... ... көркем тілі.
7-с а б а қ. «... Гүлдерім, дәндерімнен ұрпақ, нәсіл қонар ма?»
Абай, ... ... және жас ... «... ... осы ... ... ... бейнесі.
ә) «Жаңа дәуірдің жаңа жыршысы...» Шұбарлар әлемі. Жастар ... ... ... Абай ... ... гуманизм ұрығының көктей өсіп келе
жатқандығын, Абай ақындығының үлгісін, тәрбиелі шәкірттерінің пайда ... кең ... ... ... ... ұрпағының кең қанат жайып,
жайқалып келе ... ... Абай - аға, ... ... қамқоры,
тәрбиешісі.
8-с а б а қ. «Өмірге ... ... ... орыс ... Михайлов,
Павловтар бейнесі. Абай - интернационалист. Абайдың орыс ... - ... да ... Мәдениетті, білімді, ізгі ниетті ... ... орыс ... ең ... деген мінез-құлқы, қасиеттерінің
жинақталуы.
ӘДЕБИ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ПРОБЛЕМАЛЫҚ ТАЛДАУ ... ... ... әрі ... ... ... еңбегіне мол кірген талдаудың түрі - проблемалық ... ... ... ... ... ... белсенділігін
жетілдіруде үлкен рөл атқарады және өзіндік ... мол ... әрі ... ... ... бір жолы ... де ... Проблемалық
талдау сол көркем шығарма негізіндегі проблеманы дәл ... ... ... ... ... етеді. Ол үшін проблемалық жағдаят
тууы ... Кез ... ... ... сұрақтарды проблемалық сұрақтармен
шатыстыру мектеп тәжірибесінде кездесіп жатады. Проблемалық сұрақ негізінде
оқушыға «бейтаныс, шешуді ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар, сол көркем туынды негізінде жатқан, көркем
туынды көтерген проблемалар арқылы туындайды. Мысалы, жай ... ... ... арасындағы айырмашылықты төмендегі баған арқылы көруге
болады (М.Әуезов. «Қараш-Қараш оқиғасы», Бақтығұл бейнесі бойынша).
|Жай сұрақтар: ... ... ... ... ... ... Ол неге ... ойлайсыңдар, Бақтығұл кім? Ол |
|Жарасбайды барып паналайды? Осы ... мен ... ... ... ... па? ... кек ... күрескер ме? Немесе |
|Бақтығұл Жарасбайды неге өлтіреді? ... ... ма? ... барымтаға бару себебін |Бақтығұлдың Жарасбайды өлтіруінде |
|түсіндіріңдер. Оны мұндай әрекетке ... ... бар ма? ... жұмсайды? ... ары таза ... ... ... ... ... ... ... неге ... ... жасауы, кісі |түседі? Кінәлі кім? ... ... па? ... ... ... |
|Бақтығұлдың Сәлменнен кетіп, ... ... пе, әлде ... өш ... пана ... дұрыс па? |алудан туған іс-әрекет пе? ... ... ... не айтпақ |Қалай ойлайсыңдар, Бақтығұлдың ең |
|болған? Ол Бақтығұлды жақтай ма, жоқ |басты ... ... деп, нені ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... туралы не айтар едің? |
| ... оған ... ... ... ... ... ... ... әрі ... ... ... ... Сондай-ақ бұл сұрақтардың басты ерекшелігі - олар бір ... ... ... ... ... ... ... қамтитын
мазмұнда құрастырылады. Проблемалық сұрақ коямьн деп, «қолдан» проблема
жасаудың түк те ... ... тағы да ... ... ... ... туынды негізінде жатқан, шешуді талап ететін проблема айналасын
қамтиды Мысалы,жоғарыдағы екі ... ... ... мазмұнына назар
аударсақ, бірінші бағандағы сұрақтарда проблемадан гөрі, басы ... ... ... та ... ... ... кандай кейіпкер?»
деген дәстүрлі сұраққа олар дәстүрлі жауап береді. Яғни ... ... ... ары қарай түсінік береді. Ал «Бақтығұл кім, құрбан ба,
кек алушы ма?» деген сұрақ түбінде ... ... ... ... ететін
мәселе жатыр. Бұл сұраққа «иә» немесе «жоқ» деп, жауап бере салу мүмкін
емес. ... ... осы ... ... ... ... негізінде жатқан
проблеманы қамтып тұр.
Бақтығұл арқылы жазушы қорғансыздар проблемасын көтереді. ... ... ... қорған іздеп, Жарасбайды паналайды, ол жолда қатты
адасады. Ары да, қолы да таза ... ... ... ... Тәні ... да сау, ... ... Сәлмен, Жарасбай сияқты дала жауыздарының
құрбанына айналғанымен, әңгіменің аяғьнда ол құрсауды тас-талқан ... ... кегі ... ... ... ... ... жасаған, сезім, сенімін
алдаған Жарасбайға өлім үкімін шығарады. Ез, қор ... ... ... ... ары, ... ... ... алмағандарын ісімен көрсетеді. Сөйтіп,
Бақтығұл екі жүзді, іші тар, сатқын, мал соңында мал болып ... ... ... үкім ... Екінші бағандағы қай сұрақ болсын, оның негізінде
«шешуді» тілеп жатқан ... ... ... ... бар.
Айтыс туғызатын сұрақтардың барлығын немесе оқушыларды ойландыруға,
іздендіруге негізделген сұрақтардың барлығын проблемалық ... деу ... ... М. ... ... жолы» эпопеясындағы әйелдер бейнесін өту
барысында: «Салтанат қандай кейіпкер?», «Абаймен екеуінің арақатынасында
достық басым ба, ... ... ба?» ... ... ... - ... ... әрі айтыс та тудыратын сұрақтар. Дегенмен бұл
сұрақта проблема жоқ. Оның себебі, эпопеяда Салтанат пен ... ... ашық ... ... ... Көркем туындыны проблемалық талдау
ең алдымен оқушылар алдында проблемалық жағдаят (ситуация) арқылы ... Ал ... ... деген не? Проблемалық жағдаят деген - шешуді
талап ететін, іздендіретін, ойландыратын ... ... ... ... ... ізденуіне ғана әсер етпейді, оларды болжам жасауға,
өздерінше қорытынды жасауға да ... ... ... ... бар
да, оны шешуге, болжам жасатуға жетелеу тағы бар. Мысалы, «Абай жолы»
эпопеясын оқыту барысында ... ... ... ... «әкелер мен
балалар», «Аналар мен балалар» проблемалары бойынша проблемалық жағдаят
туады. Мұғалім ... ... ... ... мынадай жұмыстар жүргізеді
(салыстырмалы жұмыс);
Абай ... ... - ... ... ... ... |
| - ... ... Аузыңда |- Арам! Шық, жоғал ... ... ... ... қан. Тағы қан! ... сен бе! Аздырарсың! |
|Бұларды шариғат та қосады. Бір |Сенен, бәрі ... Ә-ә, ... ... |
|кезек, сол шариғат жолы деп, бір |бе, ... бе ... ... атқан |
|нақақ қан төгіп ең... болсын солай? ... ... ... ... ... ... ... ... |- ... ... қарғысымды... |
|сен! Заман сенікі емес, менікі! Нең |(2-кітап, 609 бет.) ... | ... - Әбіш ... ... ... ... ... ... |- ... жаманы жоқ. Хал-қыңа басшы|
|политех-никалық институт еді, өзге ... ... ... ... ... ... ... тамам етіп алып, |болып жүріп же-тесін бе, бәрібір. Қай|
|ес-кермекпін. «Баламды медресеге біл|тұрғысына ... да, ... мұңы ... бердім. Қызмет қылсын, шен алсын|мұқ-тажы мың батпан. (3-кітап, ... ... ... ... аға|151-бет.) ... ... | |
Е с к е р т у: Бұл ... карточка-көмек ретінде жазылып беріледі.
Басқа мысалдарды оқушылар осы ... ... ... ... ... жағдаятты шешкізу үшін, мұғалім эпопеядан нақты мысалдар алып,
жазушынын Абай мен Құнанбай арасы ... не ... ... ... - Абай арасы арқылы қандай проблема көтергенін аңғартуға жетелейді.
Бірінші мысалда бетпе-бет келіп тұрған әке мен бала - ... ... ... Олар жай әке мен бала ... Екі ... ескі мен
жаңаның бетпе-бет келуі, солардың қарама-қарсы келуі. «Заман сенікі ... ... ... сен, тынышыңмен» - дейді бала. Бұл - жаңа ... ... ескі ... ... ... ... мысалдағы әке мен бала
мүлде бөлек. Екеуі де халық қамын ойлаған, бір-бірін түсінетін, мақсаты,
болашағы бір, ... ... Осы ... ... яғни оқушы алдында
тұрған жағдаятты шешу үшін, ойлы сұрақтар қоя отырып, жетелеу керек.
Жетелеу ... ... Абай - ... ... ... аударыңдар. Қалай
ойлайсыңдар, Абай сөзі әкеге ашуланғаны, баланың беттен алуы ғана ма?!
2. Құнанбай сөзі ше?! «Аздырарсың, сен бе! ... ... ... ... ... Осы сөз ... ... ашудан ғана туған сөзі ме?
3. 2-бағандағы Абай - Әбіш диалогінің мәніне ой ... Абай - ... ... ... Абай - Әбіш, Құнанбай - Абай арқылы
қандай мәселе көтерген деп ойлайсыңдар? Проблемалық жағдаяттарды ... ... ... ... ... қою, ... тың,
қосымша
деректерді алдарына жайып салу, әр түрлі пікірлерді мысалға келтіру ... ... зор. ... ... ... проблемалық
талдау арқылы қысқаша үлгісі. Мұғалім сұрыптауы бойынша, ... ... ... ... ... алуға болады. Үшеуінде де
бір проблема, яғни қорғансыздар проблемасы бар. Проблемалық жағдаят мына
мәселе айналасында туады: М.Әуезовтің алғашқы ... ... ... ... ... ... қалай қорғайды?
а) «Қорғансыздың күні» әңгімесі. Проблемалық сипаттағы талдау сұрақтары:
1. ... ... ... аты неге ... ... деп ... ... кімдер?
2. Пейзаж, портрет, суреттеулердің әңгіме идеясын ашуда маңызы бар ма?
Әсіресе, осы әңгімедегі ... орны ... ... ... ақ
түтек боран әңгіме соңында басылған, күн ... ... ... бас кейіпкерінің тағдырын дұрыс шешкен бе? Ол шешімге қосыласың
ба?
4. Қабірді құшақтай өліп қалған Ғазизаны сипаттайтын жерді оқы. ... ... ... ... ... болып жатқан Ғазиза арқылы жазушы
оқырманға қандай ой тастайды? Әңгіме идеясын ашуда эпизодтың маңызы
қандай?
5. ... ... ... қарайды, оларды қорғай ма, әлде кінәлай
ма?
ә) «Оқыған азамат» әңгімесі:
1. Әңгіме неге «Оқыған азамат» деп аталған? Әрі оның ... ... ... ... ... ... ... проблеманы калай түсінесің? Әңгімедегі
«оқыған азаматтар» кімдер? Олардың бір-бірінен айырмашылығы неде?
3. Осы әңгімеде қорғансыздар проблемасы бар ма? Бар ... ... ... ... Ол ... ... ... Қалай ойлайсыңдар, қоғамға, өмірге қайсысы кауіпті,
«Қорғансыздың күніндегі» Ақан мен Қалтай ма, әлде осы ... - ... ... ... ... Екі әңгімедегі шынайы бейшара, сорлы, қорғансыздар
кімдер? Ғазиза мен кемпір ме, әлде Ақан мен ... ... ... ... осы ... ... жауап берген? Сен не айтпақ едің?
б) «Жетім» әңгімесі:
1. Әңгіменің ... ... ... бар ма? ... ... Бұл әңгімедегі қорғансыз, панасыз кім?
3. Оның тағдыры қалай шешіледі?
4. Жауыздық, қаталдық ... ... ... ... мөлдір
жастық, ар-ұят табанға тапталады, ана жүрегі кан жұтады. Жетім ... ... ауыр ... ... автор нені мақсат еткен?
5. Ол трагедиялардың негізгі көзі, бастауы, себебі неде жатыр?
6. Жазушы осы сұрақтарға қалай жауап берген?
Проблемалық талдауда ... ... ... ... ... ... танымдық-іздендіруші, зерттеу бағытындағы тапсырмаларды
орындатады, қорыта айтқанда, білім берудің тиімді әдіс-тәсілдерінің бәрін
де пайдаланады. Бұдан шығатын қорытынды: біз сөз ететін талдау түрлерін
мүлде ... ... ... ... Кей ... ол талдаулар
араласып та жатады. Енді проблемалап оқуға негізделген бір сабақтың
үлгісін ... (Осы ... ... ... ЖОЛЫНДАҒЫ» АБАЙ БЕЙНЕСІН ПРОБЛЕМАЛАП ОҚЫТУ
Тек ТМД елдерінде ғана емес, құдіреті мен ... ... ... ... «Абай жолы» эпопеясын бағдарламада көрсетілген санаулы сағат
ішінде оқушы жүрегіне өзінің шыққан биігі, ... ... ... ... ... күрделі де қиын екені - мектеп мұғалімдеріне
мәлім.
Абай арқылы жазушы XIX ... ... ... яғни елу ... ... ... ... ұлы картинасын жасаған. Ол ... ... ... ... ... ой ағымдарды, ескі мен
жананың күресін, қазақ даласы үшін жаңа кезең басталар алдындағы, яғни ... ... ... ... ... Сол себептен де Абай бейнесін
талдауды тек жекедара алып қарастырмай, бір жүйеде ... жөн. ... ... талдауға 2 сағат уақыт берілді делік. Бірінші ... 1 ... - Абай ... алынса, екінші сағатта 3-4-томдағы Абай бейнесі
талданды. Оқушылар бірінші сағаттағы Абай ... ... ... ... атты ... етіп ... ал ... сағаттағы Абай бейнесіне «Жайқалған
бәйтерек» деген атты эпиграф етіп алды.
Абай бейнесін талдау алдында ... ... ... ... әсерім» атты
шағын шығарма жазды. Проблемалап оқытуда мұндай жұмыстардың тек оқушы ғана
емес, мұғалім үшін де ... ... ... ... ... алдын ала талқыланғалы отырған тақырыпты оқушылардың қай
деңгейде меңгере білгенінен хабардар ... жаңа ... ... ... ... бөлу керек екенін анықтайды, оқушылар алдарында
тұрған проблемалы жағдаяттарды шешуге, қорытынды жасауға, ... ... ... екеніне талдау жасай біледі. ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді де ұтымды түрде таңдай білуіне,
оларды тиімді пайдалана білуіне көп көмек етеді.
Енді оқушылар жауабына ... ... С... ... ... ... ... ... «Қайтқанда» бөлімінен-ақ ұнады. Небәрі 13
жастағы Абайдың ... ... ... ... ... ... шебер
алдап, оларды шошыта білуі оқырманды еріксіз сүйсіндіреді. Сондай-ақ әке
тапсырмасымен елдің әр ... ... ... «сәлем» жеткізуші Абай ... жылы ... Ол ... ғана ... құл болмай, оны іштей сарапқа
салып жүреді, әкесінің ісі дұрыс емес екенін ... ... ... ... ... ... ... күшіне айналып, сыртқа шыққанының куәсы
боламыз. Өз ойымша, 24 ... ... ... ... қойған үш мініне
қайтарған жауабы осыны дәлелдейді.
Ал кейінгі кітаптарда жатақтардың жан досы, ... ... ... ... айыптаушысы, соған қарсы күрескер Абаймен
танысамыз. Абай мен ... ... ... ... және ... ... Дәркембай, Салтанат қыз арасындағы достығы - кейінгіге
үлгі, ... ... шын ... Осы ... та ... ... әсер ... Д... жауабынан үзінді:
«... Мен таныған Абай - нәзік жанды, биязы, сезімтал. Ал осы ... асыл ... ... ... ... ... сезіммен берілген
десеңізші!
Қодар мен Қамқа өлімі үстінде ауырып келген Абайға Зере бар жан-тәнімен
аналық бата бермей ме! Кәрі ... ... ... ... біз ... ... мейірімді, ізгілікті, асыл жан Абаймен сырлас болмаймыз ба? ... ... ... ... ... берілген десеңізші! Маған сонымен
катар, Абайдың Тәкежан, Оразбайлармен, қазақ даласын ... ... ... ... ... де ... әсер ... Ол халықтың
шын ұлы, болашаққа, ізгі жолға бастаушы ұлы ретінде тамаша суреттелген деп
ойлаймын».
Міне, оқушылардың осы жауабынан олардың Абай ... ... ... тіпті өз беттерінше ой топшылауларын да көреміз. Сонымен қатар,
оқушылар образды жасаудағы, оны ... ... ... ... ... ... ... сөз етпеген, әдеби терең талдаудан
гөрі, эмоциялық әсерлеріне кең орын берген. Абай ... ... ... ... ... және феодалдық қоғам проблемасы. Оны көрсетудегі
Мұхтардың философиялық-эстетикалық табысы» ... ... ... ... бойынша проблемалы баяндадық.
1. Абайдың феодалдық қоғаммен бетпе-бет кездесуі. Заман ... ... оны ... ... ... мен бала. Абайдың әке жолынан бөлек кетуі. Оның негізгі объективті
себептері. Осы мәселедегі Мұхтардың ... ... және ... ... Абай – ... қамқоры.
Абай және орыс достары. Білімге бас қою. Михайловқа дейінгі Абай көзқарасы
мен Михайловтан кейінгі саяси көзқарасы. ... ... Абай және ... ... Абай - ... - халық деп жырлай бастаған сыншыл, реалист ақын. Қалай ойлайсыңдар,
кітаптар неге осылай ... ... ... ... ... нені
меңзейді?
«Биікте» бөлімі және Абай жеткен биіктік. Сол биіктікке Абайды алып келген
не? Ол эпопеяда калай шешілген?
Бірінші ... ... ... ... пайдалана отырып, әке мен бала
(Абай мен Құнанбай) арасына байланысты іс-әрекеттерді жинақтап, өздерінше
пікір ... Анау ... ... ... әке ... ... әке мен бала ... салқындық. Қодар мен Қамқа өліміне
байланысты Абайдың әкесіне ... ... ... ... өмірі.
Құнанбайдың Бөжейлерге, халыққа жасап отырған озбырлығы, ... ... әке мен бала ... ... ... ... ... Әмірді ажалдан құтқару, Құнанбайдың қарғысы - осының бәрі Абайдың өз
әкесінен мүлде ... ... оның ... жол, ... өріс ... ... екенін оқушылар жақсы әңгімелеп берді. Ал әке мен ... ... ... ... оқушыларды ойландырды. Осы
жерде мұғалім көмегімен әке мен бала ... ... ескі мен ... ... ... мен ... жаңа заманның арақатынасын
бейнелейтіні ашылады. Тақырыпты осы ... ... ... ... алдарындағы проблемалы жағдаятты шешу ... ... ... сұрақтар бердік.
1. Эпопеядағы әке мен бала арасындағы ... ... ... ... Әке мен бала ... ... философиялық түйіні неде?
2. Қалай ойлайсыңдар, «Қайтқанда» бөліміндегі ... ... ... ... үй іші неге Абай ... оның ішкі ... ... «Жолда», «Өрде», «Қияда» бөлімдеріндегі Абайдың іс-әрекетін сарала.
Қалай ... ... ... неге ... ат ... Осы ... мен бала ... қайшылық, келіспеушлік. Оның объективті себебін
жазушы қалай көрсеткен?
4. Абайдың Михайловпен кездескенге ... ... ... ... ... Ол ... негізгі себептері неде ... Абай мен ... ... Бұл ... ... ... көрініс тапқан?
Дәлелде.
6. 1, 2-кітаптың аяғындағы ең ... ... ... ... ... арқылы бірінші кітаптағы Абай мен екінші кітаптағы Абай жеткен
биікті межелеңдер.
Үшінші сұрақ бойынша ... ... ... ... бөлімдеріндегі
Абайдың іс-әрекетіне тоқталып, бөлімдердің неге осылай аталғандығы туралы
өз ... ... ... ... бірлесе отырып, бұл бөлімдер
Абайдың қияға карай өрлеп келе жатқан бетін, яғни ... гөрі ... ... ... қорытындылады. Әсіресе, оқушылар назарын Абайды биікке көтеру
сатыларын Мұхтардың ерекше шындьқпен көрсете ... ... ... Осы мәселені өз беттерінше шеше білулеріне көңіл ... өз ... ... ізденуін, танымын арттыруды ... ... үйге ... топтық тапсырмалар бердік. Топтық тапсырма
зерттеу әдісіне құрылды.
I ... ... ... ... ... ... жинақтай
отырып, әр бөлімге тоқтала отырып, кесте үлгісінде көрсет. Абайдың сөйлеу
тілінен мысал келтіріп, оның ... ... ... ... топ
Абайдың эпопея бойынша демократтық, гуманистік көзқарастарын дәлелде.
Ш топ
Абай және дін. Абай және ... ... Осы ... ... шешім тапқан?
IVтоп
Эпопеядан Абай туралы жылы лебіздерді топта. Ол лебіздер Абайдың қандай
іс-әрекетіне ... ... - ... ұлы ... ... ұлы». Дәлелде. Абайды халыққа әкелген не?
Қандай объективті жағдайлар?
VIтоп
Абайдың үстем тап өкілдеріне қарсы өзіңе үнаған ... ... ... ... ... ... ... шеберлігі неде?
Шынайы тұрғыда көрсете білгендігі екенін айттық. Сол ... ... ... ... ... ... ат қойылғанын тұжырымдадық.
Төртінші сұрақта Абайдың Михайловқа дейінгі көзқарасын ... ... ... орыс ... ... даласындағы отарлау
саясатына үңіле бермеуіне ... ... ... Абай ... осы ... ... ... туғанын оқушылардың өздерінің
қорытындылауына жетектедік. Сол кезде тап тартысының ... ... ... ... ... ... ... қалуы Абай көзқарасына әсер еткеніне
тоқталдык. ... ... ... ... сұраққа жауап ретінде нақты мысалдар келтіре отырып, ... ... ... ... ... ... Оларды ең
негізгі ойландырған мәселе осы достықты көрсетудегі Мұхтар шешімі, идеясы
болды. Әр түрлі пікір таластыра келіп, бұл ... жәй ... ... емес ... ол ... ... ... гуманистік сипаттағы достық
екенін, Абайдың демократтық көзқарасын бейнелейтін ... ... Бұл ... Абайдың Құнанбай жолынан, өз ... ... ... ... тапқан асыл қазынасы сипатындағы достық
екеніне тоқталдық. Эпопеядағы Мұхтар табысы да осы ұлы ... ... ... жолындағы күресті көрсетудің философиялық түйіні екенін
дәлелдедік. Екінші сұрақ бойынша оқушылар әр түрлі ... ... ... портретін Абай сезімі арқылы беру - ол ... өз ... ... беру жазушыға ыңғайлы ... енді ... ... ұнатпауы оның іштей Құнанбайға берген осы портретінен анық
көрінеді, ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсіл
пайдаланған деді. Осы болжамдарды негізге ала отырып, бұл пікірлердің
шындыққа жанасатын ... ... бөле ... ... ... ... ... берілуінде терең идея, түйін жатқандығын түсіндірдік. ... суық ... үй ... ... ала ... ... Абайға
ерекше жат, үйде-гілердің әңгімесі де жат. Абайдың әкемен ... жолы ... екі ... айырылатыны Абайдың оған деген суық
сезімі арқылы ... ал ... ... портретін Абай сезімі арқылы
көрсетуі оның шеберлігі екені айтылды.
Алтыншы сұрақ бойынша оқушылар 1-кітап пен 2-кітаптың ең ... ... ... ол ... астарлы мағынасына назар аударды. 1-кітаптың
аяғындағы «Жас шынар» - яғни «қыс та, аяз да ... емес жас ... ... екенін, тіпті осы абзацтың кітап бойынша Абай бейнесіне берілген
қорытынды екенін оқушылардың өздері ... ... ... ... бір сөздер Абайдың халық үшін күрескер дәрежеге көтерілгенін, халық
мұңының, халық жоғының жоқтаушысы дәрежесіне ... ... Ал ... ... ... осы екі абзац арқылы Абай
жеткен межені болжайтынына оқушылар ойын, танымын ... ... ең ... ... яғни Абай жеткен биіктік, сол
биіктікке көтерілу сатылары, Абайды биікке көтерген ... ... ... ... Мұнда оқушылар Абайдың өз бетінше оқып-үйренуі,
орыс достары, ... ... озық ... мен ... оның ... ... қазақ сахарасына алып келгенін, ал бұл биіктік:
-адамгершілік биігі,
-мейірімділік биігі,
* ... ... ... ... ... ... ойша пайымдады.
Сабақ кезінде әр топ жетекшісі өз тобында тапсырманың орындалу нәтижесі
туралы хабарлап, қандай мәселе оларға қиын тигенін, сол ... ... ... ... ... ... ... талдап, қиын тиген мәселені сынып
болып талқыладық.
Міне, осындай жұмыстар оқушылардың танымын, ойлау белсенділігін арттыруда
ерекше ... ... ... ... ... ... өз бетімен шешуіне, өз бетімен негізгі мәселе
айналасында ізденуіне де өте тиімді.
ЭПИКАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ОҚЫТУ ... ... ... ... ... ... хикаят (повесть)
жатады. Эпикалық шығармалардың өзіне тән ерекшеліктері - олардың ... ... ... ... ... такырыбы, көркем бейнелері, яғни
көркем компоненттерінің барлығы. Сондықтан оларды ... ... ... ... теориясынан білім беріледі. Мысалы, «Әңгіме жанры ... Оның ... ... ... ... не?» дегендей. Әдеби-
теориялық білім бастауыш ... ... ... ... сайын,
оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты күрделене түсуі керек. Эпикалық
шығармаларды ... ... ... ... мына ... ... Көркем шығарманың сюжеті, көтерген тақырыбы, проблематикасы.
2. Көркем образдары, образдар ... ...... ... ... ... туындыны жазушы. Автор және
көркем туынды.
Көркем шығарманы талдау оны оқудан басталады. Көркем ... ... ... ... ... тұрып, оны талдау мүмкін емес. Әңгіме,
мысал сияқты шағын жанрларды талдау (барлық көркем компоненттерін ... ... ... әрі ... әрі жеңіл болады. Әңгіме мен
мысалды талдауда мүғалімнің олардың көркем табиғатын таныту, барлық ... сөз ... ... мол. Ал ... ... ... аздаған сағаттарда толық дәрежесінде талдау мүмкін емес.
Сондықтан, әсіресе, осындай ... ... ... ... ... ... Ең ... қандай мәселелерге көңіл бөлу керек,
талдаудың, кай түрі тиімді, кандай әдіс-тәсілдер нәтижелі ... ... ... ... ерекше назар аударады. Оқушылар роман, повестерді ... ... ... ... ... ... олар ... да, оның
туындыларын да өз пікірі, эмоциясы, дүниетанымы ... ... ... ... - сол ... ... қабылдауларды ғылыми негізге
бағыттау, дұрыс бағыт-бағдар беру болып табылады. Көлемді шығармаларды
талдауда да мүғалім ... ... ... ... ден коюы ... Әрі оны
тұтастай қарастыруды ойластырғаны жөн (мазмұн мен форма бірлігін сақтай).
Эпикалық шығармаларды талдау әр буында өзіндік ... ... ... ... ... ... ... буында (5-7) сюжеті,
композициясы, кейіпкерлеріне назар аударылса, 8-9-сыныптарда ол ... ... ... оның ... ... проблематикаға көңіл
бөлінеді, ал жоғары сыныптарда әдебиеттану ғылымының басты талаптарымен
талдау, әдеби-теориялық ... ... ... ... асуы ... ... СЮЖЕТІ, КОМПОЗИЦИЯСЫ
Эпизодтармен жұмыста мына мәселелерге ерекше көңіл бөлу керек:
1. Қай буында болсын, оқушылар өздері ... ... ... ... ... ... Ал оқиғалар бір-бірінен туындап жатады,
жалғасып жатады, оқиғаның басталуы, дамуы, шарттары, шешімдері бар. ... ... ... ... ... ең ... оқиға, композиция
назарға алынады. Солар арқылы кейіпкерлер іс-әрекеті, характері ашылады,
шығарма негізіндегі авторлық ой да ... ... бұл ... мұғалім
ең басты эпизодтар, оқиғаларға көңіл бөледі, соны бөліп алады, оқушыларға
мазмұндатады, мәнерлеп оқи отырып, әрі ... ... ... ... ... ... беріледі. Оқушы әр кейіпкер негізінде үлкен бір
ой жататынын ... ... ... ... әр ... әр ... ... 5-6 сыныптар оқушылары әдеби кейіпкерден гөрі,
Барлас пен Байкөкшені, немесе, ... сол ... ... ... ... ... Олар үшін ... кейіпкер жоқ, оның ... тірі ... ... адам ғана бар. ... ... сынып жоғарылаған сайын,
олардың әдеби кейіпкер туралы түсінігі ... ... сын ... ... ... жатқан авторлық ойға көз жүгіртулері басталады.
Мұғалім де ... ... ... ... әр ... сұрақтар қояды.
Бір кейіпкер мен екінші ... ... ... ... ... ... ... көзқарасын, қарым-қатынасын анықтау мақсатында әдіс-
тәсілдер пайдаланады. Мысалы: Сәлмен мен Жарасбайдың ... ... ... орын алады? Немесе Сәлмен мен Жарасбайдың қайсысы қатал,
әділетсіз, ұнамсыз? («Қараш-Қараш ... ... ... ұнай ... қандай мінезі, іс-әрекетін айтар едің?» тәрізді сұрақтар ... ... ... табиғатын түсінуге, өз пікірлерін айта білуге
жетелейді. Жоғары ... ... ... ... ... ... ... эпопеяларда бірнеше образдар, яғни образдар
галереясы беріледі. Онын барлығын талдап біту ... ... ... ... ... ... ... алынады. Сондай-ақ кейіпкерлерді іс-
әрекеті, шығармадағы орны, авторлық ойға ... ... ... ... образ талдаудың басты әдіс-тәсілдерінен саналады (төменде мысалдар
беріледі). Образ талдауда ... оқи ... ... ... негізгі
окиғаларына оқушы ... ... ... ... ... (5-сынып) мына оқиғаларды сұрыптап алуға болады:
1. Әжесінің ертегісі, әңгімелері халық әдебиетімен жас ... ... ... Байкөкше ақындар Абай аулында, аналар үйінде.
3. Ақындардың Абайға, Абайдың ақыңдарға деген ыстық ықыласы. Ақындар
батасы.
Басты оқиғаларды ... оған ... ... ... ең ... әдіс-тәсілі болады. Басты оқиғаларды оқушылардың өзін
қатыстыра отырып, сұрыптатып алуда ... ... ... қояды.
«Балалар, осы әңгімедегі ең басты оқиға деп, қай оқиғаны ... ... ... әсер ... оны ерекше толқытқан кай оқиға, соны айт» деген
сұрақтар арқылы оқушыларды осындай жұмыстарға жетелеу тиімді ... ... ... ... ... ... ... тақтаға немесе дәптерге
жазғызып, оған ... ... ... өзі де ... ... ... жоспар жасатуға болады. Басты эпизодтарды бөліп ала отырып, онымен
жасалатын жұмыста мұғалім көркем туындыны мүлде ұмытып кетпейді, қайта ... ... оны ... қарастыру жолдарын ізденеді. Ең бастысы
шығарманы мүше-мүше етіп бөліп тастамай, бірлікте карастырып отырған дұрыс.
а) ... ... ... ... ... -мектепте ең көп
қолданылатын дәстүрлі әдіс. Мұндай талдаудың ... сол - ... ... ... оқушыларға әдеби-теориялық ұғымдар туралы білім беруге ... ... ... Тип, ... образ туралы алғашқы ұғымнан бастап
сынып жоғарылаған сайын, олардың саны да, түсіндірудің тереңдігі мен ... арта ... ... ... ... ... барысында оның негізіндегі авторлық
ойға, авторлық көзқарасқа көз жүгірту - басты ... ... ... ... оқып ... авторды ұмытып кетеді (қай сыныпта, ... ... да). ... әсіресе, төменгі сыныптарда оқиғалар жүйесі,
кейіпкерлер іс-әрекеті ... Олар ... ... ... оқып
отырып, «Хамит жеңсе екен, бандыны қолға түсірсе екен» деп, ... ... ... ... қызықтап кетеді. Мұғалім төменгі буынның
өзінен бастап-ақ көркем туынды негізіндегі авторлық ойға ... ... бұл ... ... ... істеп отыру керек. Авторлық ойды, қай
шығарманы алмайық, оңай таба салу ... ... ол ... ... іс-
әрекетіндей айқын, «мен мұндалап» тұрмайды. Авторлық ой ... ... ... мақсаты оны «жарыққа шығару». «Жарыққа шығарудың» бірнеше
жолдары, тиімді әдіс-тәсілдері бар. ... егер ... ... жақтан
берілсе немесе әңгімеші арқылы баяндалса, оқушылар оны автордың өзі екен
деп қабылдайды. Мысалы, ... ... ... ... мұғалім
әңгімелеуші мен автор бөлек адам екенін, бұл тек суреткердің бір стильдік
ерекшелігі, тәсілі ... ... ... Осы ... ... ... ... құрылысы, суреттеу, баяндау, портреттеу тәсілдері - ... оны ... жол ... ... «Қорғансыздың күніндегі» боран
немесе «Көксеректегі» жарық айлы түн ... ... ... тікелей әсері бар екенін, сол пейзаждар арқылы М.Әуезов қорған-
сыздардың ... ... ала ... ... жарық айлы түн» Абайдың
өмірлік ақ ... ... т.б. ... ... оқушылар
түсінеді. Көркем туындыдағы «авторды» таныту - күрделі де маңызды мәселе.
Оны тағы ... ... ... ... Оны осы ... ... бөлімінен) көруге болады.
М.ӘУЕЗОВТІҢ «АБАЙ ЖОЛЫ» ЭПОПЕЯСЫН ОҚЫТУ
Мектепте 4 томдық эпопеяны оқытудың (санаулы сағаттар ішінде) ... әрі қиын ... ... ... Ең ... ... ... ұйымдастыра білу керек. 10-сыныпта Абай Құнанбаев шығармашылығын
талдау кезінде сыныптан тыс оқуларда ... ... ... кездерін
пайдалануды ойластырған жөн. Кітап оқу кезінде тұжырымды түрде аннотациялар
жазып отыруды (әр бөлімнің басты-басты оқиғаларын қамтып) ... ... ... - I кітап
|Бөлімдер ... ... ... |А) Абай ... елге ... |
| |Ә) ... мен ... ... |
| |Б) ... ... қалуы, ақын |
| ... ... мен ... |
| ... ... Негізгі кейіпкерлер: |
| ... ... ... ... ... |
| ... Майбасар, Бөжей, Сүйіндік. |
Эпопеяны қалай талдау ... оған неше ... бөлу ... ... оқыту
талабы бойынша қандай сабақ ... ... жөн? Оны ... ... ... реті |Тақырыбы ... ... |
|I ... ... ұлы ... |Баспасөз сабағы |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... жас ... ... ... ... ... 1-2 |Проблемалық оқытуға |
|IV сабақ ... ... ... |
| ... емес, Адам |сабақтар |
|V ... ... ... ... |Іздендіру, зерттеу |
| |3-4 ... ... ... ... ... ... |«Адамның емес, Ата ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... (Дәркембайлар|болады. |
| ... ... |
| ... ... қара ... |
| ... (Әйелдер |Семинар ... |
| ... ... ... ... |
| ... дәндерімнен |Интеграциялық оқытуға |
| ... ... ма?» ... |
| ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... орыс достарының| |
| ... | ... ... ... ... барысында Омарды жеке дара
қарастырмай, бас кейіпкер, эпопеяның алтын тұғыры - Абай мен оның ... ... ... ... ... ... мәні, қасиеті, құдіретін
сақтай отырып, түсіндіруге жол ашады. Талдауға бұлай келудің ... ... сөз ... ... ... Абайға келіп тіреледі, барлығы Абай
айналасында, олар өмір сүріп отырған замана қайнауында жүріп жатады.
Әдеби талдауды:
Абай, ... ... және ... ... ... және ... ... деп жүргізудің,
білімділік, танымдық жағынан ... да, ... зор ... ... ... ... - ... роман. Бас кейіпкер - ... ... ... ұлы ... ... ... ағартушы дәрежесіне жетуі сол өзі
өмір сүрген қоғаммен, оның ... ... ... ... «Ей, қу ... ... ... міне...» - деп, басталатын Абай
монологі осы мәселенің шындығын ... ме? ... ... Тіпті
Әйгерім бейнесін алайықшы, Абайдай ұлы жары бар, сүйіктісі бар, ол ... ... ... ана ше? ... жиһазға, қазы-қарта, жал-жаяға
толы үйде, ұлдары мен қыздары, Зередей ... ... дана ... Ұлжанда қайғы-мұң, қасірет жоқ па? Бар ... ... ... де, ... да, Ділдә да феодалдық қоғам, оның әйелге, анаға
қарсы ... ... ... да ... ... ... жүргізуге болады. Кейіпкерлерді ... ... ... ... талдау - тарихи роман, эпопеяларды талдаудың тиімді
тәсілдерінің бірі. Мұғалім роман, ... ... ... бар ... ... ... отырып, оқытуға талаптанып, соның
оқушыға қонымды, тиімді, жеңіл жолдарын іздеулері керек. Ол кандай жолдар?»
1. Эпопеяның әр кітабындағы негізгі ... ... ... көмекші-
нұсқау жасап (кесте-плакат етіп), сабақтарға ... ... төрт ... ... оқиғаларынан хабардар
ету, естеріне түсіру, әсіресе, кейіпкерді талдау барысында оның
көмегі зор болмақ.
2.
Үлгі:
М. ... ... ... ... ... оқиғалар ... ... ... аға» | 1. Абай ... ... ... - ұстаз, |
| |2. ... - ... ... ... ... |
| ... ... ... ... | ... дала |
| | ... ... |
| | ... алдына ашып |
| | ... |
2. ... ... кейіпкердің бет бейнесін ашатын олардың іс-әрекетін
және басты-басты оқиғаларды ... ... ... пайдалану.
Үлгі:
Абай бейнесі (3-4 кітаптар бойынша)
|Бөлімі ... ... ... |1. ... ... ... |
| |2. ... ... ... ... |
| ... ... ... етуі. |
| ... ... ... |
Е с к е р т у: ... ғана көрсетіліп отыр.
Осындай көмекші-нұсқаулармен қатар, карточка-көмектердің де ... ... ... ... ... ... отырып,
талдау, әрі оқушыға да осыңдай талап қою да ... ... Бұл ... ... өте жиі ... ... ... құрғақ
мінездеулерден сақтандырады, негізгі оқиғалар, оған байланысты кейіпкер іс-
әрекеті ... ... ... ... ... кітаппен жүмыс бірінші
кезекке қойылады.
Үлгі:
Карточка -көмек
Феодалдық қоғам және ... ... ... халық өмірі, жатақ тіршілігінің шынайы
тұрғыда суреттелуіне назар аудар.
II. Жатақ кедейі - Дәркембай бейнесіне тоқтал. Оның типтік ... ... ... жиынтық бейнесі екенін дәлелде.
Мына мәселелерді басшылыққа ал:
1. «Қат-қабатта» бөлімі: Дәркембайдың Құнанбайды атпақ болуы.
2. «Тайғақта»: ... ... ... ... ... ... бөлімі: Жұт кезінде кедей-жатаққа деген Абай
қамқорлығы.
4. «Кек жолында»: Айдаудан келген Базаралыға дем ... ... ... ... ... ұлық ... ... Абайды арашалап алуы. Әсіресе, бұл оқиғада мына сөзге
көңіл бөл: ... ... ер ... ... // ... ... Құнанбай сөзіне қара).
6. «Қоршауда»: Абайды ақтап, ұлық төреге келуі.
7. «Кек жолында»: а) Тәкежандардан ... өш ... ... Иса, ... сияқты есіктегі ке-дей адамдардың
ауыр тұрмысы тағдырына тоқтал.
8. «Қақтығыста»: а) Кедейлердің орыс ... ... ... ... Романның 3-4-кітаптары бойьнша затон кедейлеріне және
жаңа қалыптасып келе жатқан жұмысшылар ... ... ... ... ... ... 4-кітап. Затон жұмысшыларьның Мәкен
мен Дәрменді, Оразбай мен ... ... ... а) ... ... ... шабуы («... Елмісің, жоқ ел қорымысың...» 693-697-беттер).
ә) Кедейлер мен Абай достығы. Абай жолы - халық ... ... ... ... ... ... ... тағы бір тиімділігі сол, оқушы кейіпкерлер туралы ... ... ... ... ... ... жұмысы
күрделенбейді, берілген жерлерді тауып, ой жүгіртіп, ... ... ... ... ... ... мысалдар алғысы
келсе де, ... ... де, ез ... Өте күрделі, көлемді
шығармаларды оқытуда осындай дидактикалық материалдардың көмегі ұшан-теңіз.
Романдарды, эпопеялық шығармаларды ... ... ... ... ... ... бөлу ... Мысалы, осы «Абай жолы» эпопеясында
феодалдық қоғамның қатал сақшысы, ірі тұлғасы ... ... ... ... сол ... ... тек Құнанбай ма, Оразбайлар, Әзімбайлар
жауыздығы одан да асып түсіп, халықты қан қақсатып жатады, әрі ... ... ғана ... ... осы ... де ... ... тек Құнанбайды талкылаумен шектелу жетімсіз болған болар
еді. Кейіпкерлерді шығармадағы орны, маңызы, іс-әрекеті, ... ... бір ... ... ... ... өту өте ... Мысалы,
Оразбайға, Әзімбайға, Дайырға, Тәкежадарға жеке-жеке тоқтап, талдау жасауды
уақыт көтермейді (бағдарламадағы сағаттар саны). Мұхтар феодалдық ... ... ... бейнесіне жинақтаған, сол себептен де авторлық
проблематиканы негізге ала, Құнанбай бейнесін сөз ете ... ... ... топтай, жинақтай отырып, талдау жүргізудің
тиімділігі зор. Мысалы, ... ... ... және ... ... ... қаншама әйелдер бейнесі берілген, әрі ... орны бар, ... ... ... ... бар. ... ... бейнесін өзінің негізінде жатқан проблема айналасына топтап,
жинақтай өту ... Абай ... - ... ... ... ... Абай ... арулар - Тоғжан, Әйгерім («Жарқ етпес
қара көңілім...»).
3. Абай заманының шерменделері - Керімбала, Үмітей
(«Жолыңа жаным кұрбан»).
4. Абайдың ... - ... ер ... Нұрғаным
(«...Қапастағы еркелер...»).
4. Махаббат, бостандық аңсаушылар - Мәкен, Мағрипа
(«Сертім сол, сенсіз өмір маған жоқ!»).
6. Абай ... ... ... - ... ... аты да ... Абай ... адуын бәйбішелері - Қаражан, Мәніке
(«Кедейін сендей жарылқаған бәйбіше көрсем, көзім шықсын»).
Байлар есігіндегі күңдер - Иіс, ... ... ... ... кеттің-ау!..).
Осылай топтаған әйелдер бейнесін «Абай, феодалдық қоғам және әйелдер, оны
көрсетудегі жазушының ... ... ... ... ... ... ... ала отырып) талдау тиімді болмақ.
Бұлай топтаудың (жазып, іліп қою дұрыс) ең ... ... ... ... ... ... ... эпопеяда қаншама әйелдер
бейнесі бар, ... ... ... ... ... ... көз алдарына елестетіп, оқиғаларын еске ... ... ... да ерік ... еді.
Мысалы, эпопеядағы кедейлер бейнесін оқытуды тек ... ... ма? ... ... топтауға болады:
* Кедей-жатақтар, олардың көсемі - Дәркембай, ... ... - ... ... Малшы, жалшы, бай малайлары: Иса, Байтұяқ, т.б.
* Қала кедейлері: Сейіт, Сейіл, Әбен. Осындай топтау жас-
тар бейнесін ... да ... ... ... болады:
* Абайдың прогресшіл, ақындык мектебінің шәкірттері
- Дәрмен, ... ... ... жаңа ... Абайдың сүйікті ұлы - Әбіш бейнесі («Бакытым – осы балам...»).
- Шұбарлар әлемі («Шіріген жұмыртқа»).
Эпикалық шығармаларды талдаудың тиімді бір жолы – ... ... ... ... ... ғана ... ең ... кейіпкерлер
характерін, іс-әрекетін ашатын жұмыс түрлерімен жүзеге асырылады. Ол
жұмыс түрлеріне не жатады?
- Проблемалық сұрақтар, тапсырмалар.
* Танымдық іздендіруші, зерттеу ... ... ... ... ... даралық).
* Шығармашылық дарынын, қабілетін дамытатын жұмыстар (инсценировка,
иллюстрация, рөлге бөліп, мәнерлеп оқу, ... ... ... Мәтінмен, кітаппен жұмыс түрлері (практикалық тапсырмалар).
* Ғылыми еңбектермен ... осы ... ... ... ... ... мынандай жұмыстар
жүргізуге болады:
Салыстырмалы жұмыс: Әбіш, Дәрмен бейнелеріне.
Әбіш пен Дәрмен туралы
|Абай пікірі ... ... |Өз ... |
| ... ... | |
| |ойы ... ... | ... ескінің арты |Шұбар: (Дәрмен |Дәркембай (Дәрмен | ... ... ... ... ... «...Өзі | ... алды ... емес қой! |де ... ... ... ... тыю ... сияқты. | ... ... ... ... ішім | ... | ... | ... әкелер| | | ... адал буын | | | ... ... | | |
Е с к е р т у: ... ... үлгі - ... үзінді.
а) Оқушылар қорытындысы, ой-пікіріне негізделетін ...... ... ... ... ... ... ... ... ету. ... ... ... |
|мұраты. ... ... ... ... ... ... ... |жарық-сәуле әкелу. |Абай тәрбиесін, асыл |
|көзқарастары. Саяси ... ... ... ... ... |келешекке жеткізу. |
|Өнер, ... ... ... ... ... ... өзі|
|болашақ туралы |«Халық үшін қолға ... ... ... ... алыңыз», –дейді.|құрметтейді. Саяси |
| ... ... ... |
| ... ... деп ... ... ... ... ... туады деп |
| | ... ... оны |
| | ... ... ... ... ... сол арқылы Абайдың гуманист, философ,
демократ, терең ойшыл, оптимист екенін дәлелдеу.
Үлгі:
Абай - терең ойшыл, оптимист ...... ... - ... ... |«... Енді сол ... - осы ... бе?... ... ... ... мен ... ортаны |
| ... ... ... ... ... |
| ... Мен ұшқаннан арыға ұшар болшы» |
| ... ... ... оқушылар орындайтын үй тапсырмаларын шығармашылық
сипатта беру, қабілеттеріне қарай беру эпопеяны меңгертудің ... ... ... ... бір ... ... ... пайдалана отырып, Абай жолының феодалдық қоғамға қарсы жол
екенін дәлелде. (Дәйексөзді-дәлелдеме талдау.) «Абай аға», ... ... ... ал.
|Бөлімдер |Оқиғалар ... ... ... |
| | | ... ... аға» |Тәкежан: «Онда |Абай: «Ата жолы | |
| ... ұлы ... ... қастық | |
| ... ... ба- ... соң, мен ата | |
| ... ... ... ... болмай, ха- | |
| ... |лық досы ... | |
| ... ... ... Азды десең, | |
| ... ... ... сол ... | |
| |жан ... айдат- |байлықтан!» | |
| |пақ ... ... | | |
| ... | | |
Е с к е р т у: ... ... әр топка беріп отырмыз. Толтырылған
үлгісі қабілеті «орташадан төмен» ... ... ... ... ... ... өнер ... халық үшін, әділет, шындық үшін күрес жолы екенін
дәлелде (дәйексөзді дәлелдеме-талдау). «Абай аға», ... ... ... ... с к е р т у: Аталған бөлімдердегі оқиғаларды ғана емес, өз беттерімен
де мысалдар алуларына болады.
Үшінші ... жолы ... ... ізгі ... ... жолы екенін дәлелде
(дәйексөзді дәлелдеме - талдау). «Қоршауда», «Қақтығыста», «Түн-түнекте»
бөлімдерін басшылыққа ал.
Төртінші топқа:
Абай жолының жаңа ... жаңа ... жолы ... ... ... талдау жасау). «Абай аға», «Қақтығыста», «Жұтта» бөлімдерін
басшылыққа ал.
Е с ке р т у: ... ... ... мен ... ... да ... алуға болады.
Бесінші топқа:
Абай бейнесін жасаудағы жазушы шеберлігі айналасында ойланыңдар (ғылыми
материалдар негізінде). Тапсырманы мына ... ... ... ... ... |Өз пікірің |
|1.М.Қаратаев. «Қазақтың| | ... ... | | |
Е с к е р т у: Бұл ... ... ғалымдар еңбегі ұсынылады (оқушы
басшылыққа алатын жерлерді белгілеп ... ... ... ... яғни ... бастап оқыған, жұмыс істеп ... ... ... ... ... ... толтыру үшін, өзінің, парталас досының
пікіріне өзіне ұнаған пікірлерді негізге алуына ... ... ... ... де ... рұқсат. Сондай-ак өздеріне ұсынылған
авторлардың, кайсысының пікірінен үзінді алу өз еркінде. Әдебиетке бейімі
бар ... (көп ... өзі ... ... отырған еңбекке пікір-сын айтуға
талаптандырып) өзіне ғалымның қай ... ... ... ... дау ... тапсырманы осы тұрғыда орындауға да жетелейміз.
Көлемді шығармалардың қай мәселесін талқыламасын, мұғалім осы ... ең ... ... ... ... даралап бөліп алып, оны оқушыға
тұжырымды, терең мәнде жеткізудің ... ... ... ... ... ... ... оларды эпопеядан тек топтап жинақтап ... ... сол ... бір кейілкердің өзін қай жағынан оқыту керек, оның
қай мәселесін ... алу ... осы ... бейнесін ашатын штрих,
детальдар қайсы деген мәселелер ... көп ... ... ... ... бейнесін қалай оқытуға болады, ол бейненің өзін қандай
проблемалармен талдау керек? Төмендегі ... осы ... сөз ... ... ... |Оқу-жабдығы ... ... | | ... ... ... ... |
| ... | |
| |2. ... | ...... |1.Проблемалық жағдаят, |1. Көмекші-үлестірме |
|қоғамның қатал сақшылары|проблемалық сұрақтар. ... 35. |
| |2. ... ... |2. ... |
| |3. ... | |
| ... ... | ... және ... ... | ... ... ... ... ... | ... |
| |1. ... ... | ... және |2. Пікірлесу. | ... |3. ... ... |
| |4. ... ... ... |
| | | |
| | | |
| |1. ... жағдаят. | |
| |2. ... | ... және Абай |3. ... ... | ... прогресс. Ескі | ... ... ... жаңа ... |1. Практикалық жұмыс |2. ... ... ... мен |2. ... |3. Кодоскоп ... ... |3. ... |4. ... ... ... ... | ... ... ... көрнекі етіп жазылып қойылады.
К і р і с п е: Сауалнама ... ... ... ... ... ... ... отырмыз.
|Сауалнама сұрақтары |Жауаптары ... ... ... ... ... Әзімбай, |
|кімдерді жатқызасың? ... |
| | ... ... ... ... |Барлығы да үстем тап өкілдері. ... ... ... да жаңалыққа, прогреске, |
| ... ... ... ... ... ең ... | ... ... Олар қай ... ... ... ... мен |
| ... ... ... ... ашатын оқиғалар |«Оқапта» бөлімінде Әмір өлтірмек |
|қайсы? ... |
| | |
| ... ... ... тірідей|
| ... ... |
| ... ... ... қастық |
| ... ... ... ... ... ... ұғымдарын, түсініктерін
білгеннен кейін, «Феодалдық замана және Құнанбайлар өлімін көрсетудегі,
жазушының идея-
лық-философиялық шешімі» айналасындағы проблемалық жағдаятты ... ... ... ... ...
С.: - Құнанбайлар арқылы жазушы үстем таптарды, олар өмір сүрген заманды
көрсетеді. Жазушы ... мен ... ... - Абай ... ... ұлы» дәрежесінде беріледі. Ол дәрежеге ақын
Құнанбайлардан бөлініп, жаңа жыртқыштармен ... ... ... ... ... ... жазушының, философиялық шешімі,
эстетикалық табысы айналасында ... ... еді. ... ... олардың назарын Құнанбайлардың іс-әрекеті жинақталған кесте, плакат
пен алдарындағы нұсқау-үлестірме жұмыстарға ... ... алға ... шешуге жетеледік. Сол арқылы Құнанбайлардың феодадық қоғам
сақшылары ... ... ... ... ... төмендегі
кесте арқылы Құнанбайлар бейнесін, ең негізгі оғиғаларды айқындап, ойларын
дәлелдеу ... ... - ... ... ... Оразбай - Сейіт
(«Өкініште» бөлімі) арасындағы диалогтен инсценировка тыңдадық (оқушылар
өздері дайындаған).
|Эпопеяның негізгі ... ... ... ... |а) ... мен ... өлім ... |
| ... |
| |ә) ... ... ... |
|«Қат-қабатта» | ... |а) ... ... ... |
| ... ... |ә) ... Борсық қыстауына кіріп |
| ... ... |б) ... ... ... |
| ... ... жігіттерімен келіп |
|«Өрде» ... ... ... ... |в) ... ... ... шабуы |
| | ... |а) ... ... ... |
| |ә) ... ... |
| ... Кәмшат трагедиясы. |
| | |
| |а) ... ... ... |
| ...... ... |
| ... алу ... |
| |ә) ... ... ... ... |
| |б) Өз ... кінә ... |
| | |
| | |
| ... қыздарының Құнанбайды өлең |
| ... ... |
| |ө) ... ... мен |
| ... ... ... ... ... жиналуы. |
| ... ... ... |
| |в) ... ... |
| |г) ... шегінуі (Құнанбайды |
| ... ... ... |
| | |
| | |
| | |
| | |
| |а) ... ... ... |
| ... |
| |ә) ... ... ұрлануы. |
| |б) ... оның ... он |
| ... ... айдатуы. |
| |в) ... ... жат |
| ... |
| |оны ... түсіне білуі. |
| |г) ... ... үш кінә |
| | |
| | |
| | |
| |а) ... ... аттануы. ә) |
| ... ... ... сұрай |
| ... |
| | |
| | |
| |а) Өз ... ... ... |
| ... |
| |ә) ... Абайдың қорғауы. |
| |б) ... ... Абай ... |
| ... жат ... әнге ... |
| ... ... ... ... қаталдық, жаны ашымастық іс-
әрекеттерін көз алдарына елестеттік.
Бұдан кейін ... ... ... ... сұрақтарға
жұмылдырдық.
- Қодар мен Қамқа өлімінің басты себебі неде?
3.: - Құнанбай ... өз ... ... асыру үшін өлтірді. Өсекті
сылтау етеді.
- Осы пікірге келісуге бола ма? ... ... ... жерін
тартып алуға шамасы келмей ме?
Н.: - Әрине, шамасы келеді, меніңше, бір жағы ... ... ... салтын берік ұстаушы. Сол дінді ... ... ... ... Феодалдар, діндарлар үшін оның ісі - заңды, дұрыс. Ол
жер үшін ғана Қодарды ... Өз ... ... ... қорғайды.
- Ал енді, балалар, осы ... ... ... ... ... ... ала ... кім дәлел айта алады? Қане, мына кестеге қарап
(көрнекі етіп ... ... ... ... Құнанбайлардың қандай
әрекеттері жазылған?
Оқушы С.: - Құнанбайлар Бөкенші, Борсық жеріне, яғни ... етіп ... ... ... Енді ... ... акырғы абзацқа қараңдаршы, қане, кім оқып
жібереді?
Ж.: Оқиды - ... не ... ... ... айналайын Бөжей-ай.
Қодар өлгенде: «Бұл шылбыр Қодардың мойнына ғана түскен жоқ. Бұйырса,
Бөкенші, Борсық, ... ... да ... ... ... деп едің...» Арманда
кетіпсің ғой, есіл ерім, Қодар-ай! - деп, үні ... ... ... құшып,
бүгіліп тұрып қалды.
- Өзің осы ... ... ... шығара аласың?
Н.: - Менің ойымша, Құнанбай Қодарды ... ... ... да ауыздарын аштырмай, өзіне бағындырып, кіріптар етуді
мақсат еткен, мына үзінді соны дәлелдейді.
О.: - ... ... ... қалай дұрыс болжаған. Бірақ ара түсе
алмаған соң, одан ... не?! Ал енді осы ... ... өлімінің нақты
себебін дәлелдеп тұр деп есептеймін. Құнанбайдың ... ... - ... ... ... ... ... тоқтатпау. Мына үзінді соны сөзсіз
дәлелдеп тұр.
Оқушылар пікірі мен болжамын ... ары ... тағы да ... ... ... жалғастырдық.
- Ал енді, балалар, мына бір ... ... ... ... өз ... яғни ... неге арашалап алмайды? Тіпті оның
күтімсіз,
аянышты өмірін естігенде де, әрекет жасамай, өлімге қиғандай болады. Бұл
туралы не айта аласыңдар?
0.: - Құнанбай ақылсыз адам ... өз ... яғни ... ... ... ... да ... болмайды.
Осы кезде үйірме мүшелерімен ... ала ... ... ... ... Абай, Ділдә, Құнанбай, Айғыз, ... ... ... ауыр ... ... ... Абай Айғыздың
өтінуімен бар шындықты өз туыстарына айтып береді. Сонда Құнанбай: «Құтқар
анау қаршадай ... ... Зере ... ... ... ... ... Арғынның игі жақсылары бұйырды!» - деп, лажсыздық
кейіп ... ... ... ... ... ... ... ата жолын өзі де мықтап ұстағанын, сол себептен де «игі жақсылар»
шешіміне қарсы келе алмағанын ... ... ... феодалдық
салттың қатал сақшысы екендігіне көзімізді жеткіздік.
Оқушылар болжамы мен жауабын негізге ала отырып, ... ... ... ... ... ... тек ... сақшы емес, оның
ақылды әрі айлалы, әрі ... ... ... ... талдау жасай
отырып
Құнанбайды осылай жан-жақты етіп көрсетудегі ... ... ... тоқталдық.
Оқушылар кітапты, алдарында жатқан үлестірме жұмыстарды (Құнанбай
бейнесін ... ... ... ... ... әр ... көрсетілетінін дәлелдеді. Осы практикалық жұмысты жүргізу ... ... ... бейнесін жасаудағы шеберлігін байқауға
жетеледік. Мысал келтірейік: « - Қаратай жүйрік қой, жер ... ... ... ... ... өз ... бойынша, адамның қай мінезі қасиетті
болса, сол ... міні де ... Мен ... ... ... деп ... ... түбінен мін шығатын кез де болады!» -
деп, ... ... ... Дау ... ... Адам ... ғой. Пенденің жоқ-жітігі толған ба? - деді.
Бұл кезде Абайға әкесі жадағай көрінбеді. Ол шешендіктен ... ... бар жан ... Оңай жан ... ... шың сияқты. (170-бет,
1-кітап.)
Міне, осы үзінді жазылған үлестірмені оқушылар ең ... ... ... соң бір-бірімен (кейде қатар отырған екі бала ... екі ... бала ... сыбырлай пікірлесіп, ойларын бөліседі. Осы үзінді кай
оқиғаға байланысты ... де ... ... ... Абай ойы,
Абай бағасы арқылы дәлелдеді.
Е с к е р т у: ... және ... ... ... ең
жетекші әдіс - проблемалық сұрақтарға негізделген шағын әдеби пікірталас
болды. Оны әңгіме және ... ... ... ... ... ... ... сұрақтары мынандай болды:
1. Бөжей мен Байсалдар қандай кейіпкерлер? Оларды Құнанбай типтестерге
жатқызуға бола ма?
2. Абай оларға неге іш ... Әлде ... ... ұлы» деп түсінгендіктен
бе?
3. Дәркембай - Құнанбайлар арасындағы ... пен ... ... ... ... ... бойынша мынадай мәселелер айналасында ... - ... - ... ... Оны ... типіне
қоспаймын.
Т.: - Бұл пікіріңді немен дәлелдейсің? Мысалы, мен сенің
осы ойыңды дұрыс дей алмаймын.
Қ.: - Бөжей Құнанбайлардан үнемі зәбір көрмей ме, ... таяқ та ... оның ... де сол ... ... ... емес пе? Бөжейді қайғы,
құса өз ажалынан бұрын әкетті ғой!
Ә.: - Мен де ... ... ... ... ... көрейін.
Естеріңде ме, Қарқаралыға мешіт салдырып жатқан әкесімен бірге ... ... ... анасы Ұлжан не деуші еді? «Балам, үлкендер бірде тату,
бірде араз бола береді. Бөжекеңді көрген жерде ... түзу бер. ... кім ... ... ... Әкең ... ... сен әділ бол!» - демей
ме? (Оқушы бұл сөздерді кітаптан оқиды.) Егер Бөжей ұнамсыз адам ... ... ана ... ... айта ма? Абай ... ... жүреді.
Л.: - Мен бүл пікірлерді дұрыс емес деп ойлаймьн. Бөжей ... ... ... өлімінде оның кінәсы жоқ па?
Міне, осындай пікірлерден соң, ... ... ... кестеде
жазылған (Кәмшат оқиғасьна байланысты теріп жазылған) сөздерге аудардық.
|Абай ... ... ... ра- | | ... кайда? Өзге |«Тіпті ... ... ... |
| | | |
| | | ... ... на- ... мен жа- ... ... арым өр- ... ... ... ... ... |тенді. Не жаны жүр ... өзі ... ме ... ... |деп ... екен шы- ... Көз алдында ... ұлы деп, ... |бын ... Әлде өзгелер|
|соншалық жазық- |бауырына ... ... |
| сыз ... ұзақ ... ... ма? ... де, ... бұрау-|
|өлімге бұйырып, сол үшін|Қатын-қалаш, ... дей ме? ... бит- ... тым құ- ... не шық- ... де ... ... соны ұғынды- |ты? Шашыраған бір ... ... ... |ра ... ... ... ма? ... сал- |
|Ендеше, жауығып, |дің ... суға |май, ... ... ... жүр- ... өлгені ғой» (1- |тек жүрсін, күйдірме- ... ... ... 179- бет.) |сін ағайын» (179-бет). |
|қай қасиетімен арт- | ... қыз өлді ... ... 179- | |деп ... ... ас ... | ... ме ем?! Тіпті |
| | ... де, ... сы- |
| | ... ... ма |
| | |еді? ... құн ті- |
| | ... ... ( 1 ... |
| | ... ... ... ... ойланып болған соң, осы мәтіндерді салыстыра
отырып, Бөжейдің де үстем тап өкілі екендігін, бірақ ... ... ... ... одан ... ру екенін, бұлардың арасындағы дау, тартыс
рулық-патриархалдық заман сипаты екенін ашып, қорытындыладық. ... ... ... ... ... кейіпкер характерін ашуда, оған нақты,
дәлелді түрде мінездеме беруде өте ... ... ... ... сабағының
нағыз өзегі - көркем мәтінмен жұмыс десек, өз тәжірибемізде оны ... ... ... ... отырудың тиімді әрі ғылыми негізде болуын үнемі
қарастырып, мүмкіндігінше іске асырып келеміз.
Талас пікірлер, ... ... ... көбірек өрбіп. Кейбір
оқушылардың топтар арасындағы қайшылық пен феодалдар арасындағы рулық
тартысты ... ... ... ... ... айтқан оқушылардың
пікірлерін басшылыққа алып, Бөжейлер де үстем тап өкіл-дері екеніне,
олардың ... ... ... мәні жоқ, ... ... таласу, күшті
рудың өзінен әлсіздеу руға істеп отырған қыспағы екеніне оқушылардың көзін
жеткіздік.
Сонымен ... ... ... сөзінен алынған үзінділерді
мәнерлеп оқыдық. Базаралының «Көл ... өзін ... ... ... ... ... 137-6.). Осыдан кейін барып сұрақтарды
талқылауға кірістік. Оқушылардың Базаралы, оның іс-әрекеті ... ... ... ... ... ... ... баяндау әдісімен Дәркембай,
Базаралылар істерінде тап күресінің сипаты бар екенін ... ... ... ... ... ... күрескер емес екеніне, оған себеп,
сол заманғы қоғамдық орта екеніне, бірақ солардың іс-әрекеті арқылы ... тап ... ... бара ... ... баса ... Ескі мен жаңа арасындағы тартысты проблемалық жағдаят,
практикалық жұмыстар ... ... ... ... ... ... ізденді: «Эпопеядағы әкелер мен балалар мәселесі».
Содан соң оқушылар назарын Әбіш пен Абай ... ... ... - Абай арасының Абай - Құнанбай арасынан өзгешелігі, айырмашылығы
туралы
пікірлерін тыңдадық. Ең алдымен Әбіш - Абай ... ... ... 394-6.) ... ... Әбіш ... Абайдың
арманы мен үмітін
(«Қақтығыста», 306-6.) мәнерлеп оқып, оны Құнанбайдың Абайға айтқан
қарғысымен салыстырдық.
Осы үлгідегі үлестірме-нұсқаулар Абай - Мағаш, ... - ... ... түсіндіруде де пайдаланылады. Осындай ... ... ... ... жұмысқа, көркем туындыны ғылыми түрде
талдай білуге, оның негізгі проблематикаларын саралай білуге жетелейді.
Құрғақ, дәлелсіз болжам ... ... ... ... ... мен балалар проблемасы туралы сөз ... ... ... ... ... Енді Абай мен ... пен Абай арасындағы мәселелер төңірегінде оқушылар жауабынан бірер
үлгілік үзінділер бере ... - Абай - орыс ... ... ... ... артынан Дәрмен
сияқты жастарды ертуші, прогресс басшысы. Ал, Құнанбай - ескі ... ... ... ... Олай ... жазушы тек әке мен баласының
проблемасы емес, замана проблемасын берген.
Қ.: - Менің ойымша, Әбіш - Абай ... да тек әке мен бала ... ... ... ... ... ... Әбіш - Абай армандаған жаңа
заманның басы, өзі сепкен прогресс ... ... ... ... Әбіш ... революциялық-демократиялық ағымның қазақ даласына тарап келе
жатқанын көрсететін сияқты.
Оқушылар пікіріне үңіле отырып, ... ескі мен ... ... ... ... көрсетудегі мақсатын түсіндірдік. Тақырыпты бүгінгі
өмірмен байланыстырдық. Абай ұрпақтары Абай ... ... өмір ... ... ... ... ... талқылаған сауалнама сұрақтарына ... ... ... тағы ... жатқызуға болатынын сұрадық.
3.: - Құнанбайлар типіне Оразбай, Дайыр, ... ... ... ... Енді осы ... ... үшін, мына кесте-плакатты (эпопеяның
негізгі оқиғалары қысқа ғана көрсетілген ... ... ... - ... ... ... оның үстем тап өкілі, Құнанбай ісін
жалғастырушы екенін дәлелдеп көрейік. Біріншіден, «Қастықта» ... ... ... ... ең ... бірі осы - Оразбай.
Екіншіден, «Шайқаста» бөлімінде Абай ... ... деп, ... ... ... ... ... кім? Ол да Оразбай...
Т.: - Меніңше, осы Құнанбай типтестер ішінде Сәменнен өткен ұнамсызы жоқ
қой деймін. Ол ... ... ... ... ... ... жастау,
ызасы қатты буып жүрген, Оразбайдың анық қанды көйлек, қарашоқпар ... ... осы сұм ... Абайға қол жұмсайды.
Оқушылар пікірін негізге ала ... ... ... артында»
қалған өмірінің жалғасы - Оразбай, Әзімбайлар, олардың тіпті Құнанбайлардан
да өткен жауыз екеніне, ұлы Абайдың басына ... ... ... ... ... ... ауыртпалықтың бірден-бір кінәлылары осылар екеніне
тоқталдық. Бүкіл өмірін осындай топас, әрі жауыз ... ... ... Абай ... еске ... ... ... үстем таптармен болған күресін, ол қай
оқиғада, қай ... ... ... жинақтадық. Қорытындыда
практикалық жұмыстарға орын бердік. Кодоскоптан төмендегі сызба көрсетілді.
Оқушылар ... ... ... толтырды. Ең алдымен өткен сабақта
қорытындылаған Абай жолын көрсеттік. Оқушылар салыстыра отырып, ... ... ... жолы -
1. ... ... ... жолы.
3. Бітіп бара жатқан ескі жол.
4. Ата ұлының, феодалдық қоғамның
жолы.
5. Өзімшілдік жолы.
6. Дін жолы.
7. Шымылдық артындағы өріссіз
жол.
Оқушылар ... ... ... ... еске ... Оны ... ... білімдерімен байланыстырып, Құнанбай жолын осылай
қорытындылады.
Үйге тапсырма:
Үй тапсырмасы ... ... ... ... негізделіп берілді.
ӘҢГІМЕ ЖАНРЫН ОҚЫТУ
М.Әуезовтің 8-сыныпта берілген «Қараш-Қараш оқиғасы» ... ... ... ... ... ... ... арттыру
мақсатында, әңгімедегі оқиғалар өмір шындығынан алынғанын, Бақтығүл -
өмірдегі ... ... ... ... ... ... беру қажет)
қосымша материалдарды пайдалана отырып әңгімелеу қажет. Яғни Тұрар ... ... ... ... т.б. ... Жалпы шығарманың
көтерген проблемасы феодалдық замандағы қорғансыздар, кедейлер тағдыры,
әділетсіздік, жауыздық, ел ... ... ... ... ... ... ... шындық картинасын көрсету, әділдік іздеу, шындық іздеу, сол
жолдағы адасу, кек қайтару сияқты бас ... ... ... ... ... негізгі өзегі, қазығы. Әңгімені
оқытуда тек мазмұны ғана ... ең ... оның ... ... ... ... сол жолдағы табысы сөз етілуі керек.
Сюжет, композиция ... тіл ... ... ... ... ... те ең негізгі мәселелер. Әдеби-теориялық ұғымдарын
тереңдету, ... ... ... психологиялық күй-жайы, сюжет,
композиция, суреттеу, портреттеу, баяндаулар ... да ... ... ... ... бірі ... ... Повесті талдау ең алдымен
мазмұнын меңгеруден басталмақ- «Қараш-Қараш оқиғасы» ... ... ... ... ... болғандықтан, бағдарламада берілген
санаулы сағаттардың ішінде оны талдау да күрделі мәселе. Сондықтан мұғалім
ең тиімді деген ... ... ... Мазмұнын сыныпта, әрі үйде
меңгерту жөн. Шығарманың ұзақтығын ескеріп, әрі оқушының тез оқуы, ... ... ... ... қойып, ол талдаулардағы басты
оқиғаларды көрсетіп, төмендегі үлгіде көрнекі етіп ... ... ... ... |Тақырып ... ... |
|I ... ... кек ... ... |
| | ... тағдыры |
| | |2. ... өлім |
| | | ... |Кек ... ... ... өш алу |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | |2. ... ... ... |
| | | ... ... ... әкеп, сойып |
| | ... |
| | ... ... ... | ... |
| | |3. ... ... |
| | ... |
| | |4. ... ар, ... |
| | | ... ... ... |1.Арқар атуы. |
| | |2. ... ... оны |
| | ... етуі. |
| | |3. ... ... |
| | ... ... |
| | | |
| | ... ... |
|V ... ... |
| | ... ақ ... |
| | ... |
| | |3. ... ... |
| | |4. ... ... |
| | ... еріксіз |
| | ... |
| | | ... |Екі ... ... |1.Ел ... тартыстың |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... үкім ... ... | |
| | ... ... |
| | ... |
| | | ... |Өш ... жасырыну. |
| | ... атып |
| | ... өш ... ... ... оқыған кезде мұғалім оқылып жатқан бөлімдердің ... ... ... ... ... отырады. Ал үйге берер
алдында сол бөлімдердің ... ... ... өзі ... беріп, өз беттерімен
оқуды тиімді ұйымдастыру үшін ... ... ... ... ... талап
етеді. Мысалы, IV бөлімді үйге өз беттерімен оқып келу ... ... ... ... ... ... ... оңалған Бақтығұл қандай шешімге келеді?
2. Архар ату себебі не?
3. Оны Жарасбайға неге сыйға тартады?
4. Жарасбайға қандай тілек, өтініш айтады?
5. Жарасбай ол ... ... ... ... ... ... әсіресе, оқиғалармен қабаттаса келіп
отыратын суреттеу, портреттеулерге ерекше көңіл бөлуі керек. Сол себептен
де осы үйге берілген бөлімді сұрақтар арқылы талқылай ... ... яғни ... ... арқылы портреттеу, суреттеулерді таптырып,
олар қандай тілмен берілген, оның шығармадағы орны, маңызына да тоқталып
отыру тиімді болмақ. Әңгіме-хикаяны оқытуды қандай ... ... ... ол ... өзіне тән ерекшеліктеріне байланысты.
Мысалы, осы «Қараш-Қараш оғиғасында» ... ... ... ... ... портреттеу, мінездеу, баяндаулар,
кейіпкерлердің психологиялық әр түрлі жан дүниесінің сипатталуы өте жиі
кездеседі, тілі де күрделі (сөйлемдердің ұзақ, құрмалас сөйлемдерге
құрылуы, пейзажды беруде ... ... ... ... ... мағынасының, астарлы ойларының тереңдігі, т.б.)- Тіпті,
мазмұнын меңгерту де, яғни ... да ... ... ... оқулықтыыың Бақтығұл келе жатқан Талғар сайының көрінісін
суреттейтін жерді балалардың айтып беруі - мүмкін емес нәрсе. Мұғалімнін
өзіне де сол ... ... беру ... ... еді. ... ... айтқызу кезінде ондай суреттерді кітаптан оқи отырып айтқызу
тиімді болмақ. Әсіресе, бұл шығарманы оқу барысындағы ең ... бірі - ... жуық ... ... ... ... ... көр-кемдегіш айшықты сөздерді сақтай отырып,
мазмұндату болып табылады. Осы ... ... ... ... шыгармадағы
суреттеулер, портреттеулерді жинақтап, үнтаспаға мәнерлеп оқу арқылы
жаздырып, тыңдатып, сөйтіп, құлақтарына сіңісті ете отырып, сол ... көз ... сол ... ... ... отырудың да маңызы
ерекше. Мазмұнын меңгерту жұмысынан кейін идеялық-эстетикалық мәніне
әдеби талдауды проблемалық сипаттағы, пікірталас тудыратын, іздендіру
сұрақтары арқылы жүзеге ... ... ... пікірлесу, әдеби шағын
пікірталастар бұл сабақтарда да жетекші әдіс болмақ.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Тектіғұл өлімінің негізінде ... ... мән ... ... ... ... ... барымтаға аттануы, ұрлық жасауына қалай карайсың? Ақтайсың
ба, ... ... ... ізге қалай түсті? Бақтығұл неге ұсталып қалды?
3. Жарасбай болысқа баруын құптайсың ба, жоқ ... ... ... ... ... ... Адасуларға тек Сәлмен, Жарасбайлар ғана кінәлы ма? Өзіңе кінә қояр ма
едің?
а) Жарасбай мен Сәлменге салыстырмалы мінездеме бер.
6. Жарасбайды өлтіру ... па? ... ... де, ... десең де, оиыңды
дәлелдеуге тырыс.)
7. Билер алдындағы ... ... да ... «Менде айып жоқ» деген ойынан
бастап, Бактығұл монологін қайта оқып шық. Осы монологтің маңызы неде ... Сол ... ... «Егер осы Қокыш сөзіндей Жарасбайдың айтқаны шын
болса,...» деп басталатын Бақтығұл сөзінің мәнін ... Осы ... ... ... ... бар ма?
9. Ақылды, әрі күшті рухы бар Бақтығұл неге қол шоқпар барымташы, сорлы
малайға ... ... ... ... ... қандай мәселелерді көтерген?
Шығарма неге «Қараш-Қараш оқиғасы» деп аталған?
11. Автордың бас кейіпкері Бақтығұлға деген сезімі, қарым- қатынасы қалай?
(Мәтіннен үзінді оқи ... ... ... ... ... ... қақтығыс, күншілдік бақталас, ырду-
дырду шығармада қалай берілген? Олардың бас кейіпкер тағдырындағы орны ... ... ... ... ... бейнесі туралы сөз қозғағанда,
тағы да мынадай тапсырмалар орындатуга болады:
- Бақтығұлдың монологтерін тауып оқы. Ол монологтерде Бақтығүл бейнесін,
іс-әрекетін, жан ... ... ... ... ... ... ... осы монологтерге неге кеп орын берілген? Жазушының осы
көркемдік тәсілінің маңызын қалай түсіндірер едің?
Сабаққа Бақтығұл бейнесін ашатын, онын адасып-адасып келіп, кек ... ... ... да ... тағдырын тұжырымды түрде көрсететін
көрнекілік - сызба пайдалануға болады.
Үлгі:
«Кек ... ... ... ... қолындағы ит тірлік.
* Сәтсіз барымта.
* Пана іздеу.
* Жарасбай жанында.
* Бақтығұл - ұры, барымташы, ... қол ... ... ... ... - қашқын. Өш алу. Әділ жаза
Мұғалім оқушыларға партия, съезд жайында, онын қазақ даласындағы ... ... да осы ... ... отырып түсіндіруі керек. Кейбір
күрделі, қазіргі балалар түсінбейтін, бүгінгі күнде күңделікті тіршілікте
пайдаланылмайтын сөздерге де ... ... яғни ... ... да орын беру ... ... ... жалпы әдебиеттің қай жанрын
оқытқанда да, ... ... ... ... ... керек. Оқушылардың
түсінбеген сөздеріне, тарихи, архаизм ... ... ... ... ... ... ... тіл байлығын дамытады, танымын арттырады,
шешен де ... ... ... ... ... ... өзі де
осы.
Әңгіме жанрын жоғары сыныптарда оқытудың өзіндік ... ... ... ... ... ... оқытылса, ал жоғары
сыныптарда өтілгелі отырған ақын, не ... ... ... ... ... мәселелері бойынша қатарынан топтап беріледі. Мысалы, ұлы
жазушы М.Әуезовтің алғашқы әңгімелерінен «Қорғансыздың ... ... ... ... «Жуандық», т. б. әңгімелері оқуға
берілген (11-сынып, шолу дәрежесінде олар ... ... ... - ... ... ... ... оларды тақырыбы,
идеясы, көтерген проблемаларының ... ... ... ... ... Мысалы, алғашқы әңгімелерінің ішінен «Қорғансыздың күні» «Жетім»,
«Оқыған ... ... ... ... «М.Әуезовтің алғашқы
әңгімелеріндегі қорғансыздар проблемасы, жазушы қорғансыздарын ... ... ... ... ... болады.
Сыныпта талданғалы отырған шығармалардыыың санына байланысты топ-топқа
бөліп, берілген әңгімелерді өз беттерімен оқып ... ... ... ... ... ... ... оқиғасы қызықты болып
келгендіктен, өз ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды өз беттерінен талдауға көп көңіл бөлу дұрыс.
Осы үш әңгіме ... ... ...... ... С. ... ... өзінің алғашқы әңгімелерімен-ақ қазақ ... ... ... ... прозаның әлемдік алыптары: Бальзак,
Мопассан шығармаларында ақша, тек қана ақша ... ... ... ... та, ар да, ... қарым-қатынас та әке мен баланың
махаббаты да - бәрі-бәріне ақша ... ... ... ... Жалғыз қызы үшін бәрінен айырылып, ешкімге керексіз боп,
жалғыз қалған Горио әкей ... ... ... етсе де, ... мейірімділіктен ада болмаған Пышка, т.б. (Мопассан) - бәрі-бәрі де
қорғансыздар. М Әуезов ... да ... ... ... болып көрсетіледі. 13-тегі сәби, қорғансыз Ғазиза жалғыз ... тас ... ... ... ... ана, ... Қасым тағдырлары -
жеке адамдар жеке қорғансыздар тағдырлары емес, ол өркениет пен™жзм дәш
кектемей жатқан, мал, ... ... аш ... ... ... ... онын
қорғансыздарының тағдыры әңгімелер негізіндеп осындай басты-басты
проблемаларды дәп тауып, ... ... ғана ... ... - ... ... ... өтудің ең бір өзекті мәселесі. Проблеманы ... ... ... ... ... ... осы үш әңгімеде де қорғансыздар тағдыры сөз болады
деп жатырмыз. Жазушының оларға көзқарасы қандай? Қорғансыздарын қорғай ... ... ... ... де бас кейіпкерлер тағдыры трагедиямен аяқталады. Авторлық осы
шешімге ... ... ... ... ... не ... ... Деталь, штрихтердің әңгіме
идеясын ашудағы маңызы бар ма? (дәлелде).
Е с к е р т у: ... ... ... ... ... ала ... керек.
Ғылыми еңбектер, сыншы, әдебиетшілер пікірлеріне иек арту, сол арқылы
тақырыптың ғылыми жағына ... ... ... тереңдете беру де жоғары
сыныптарда ... ... ... бір маңызды жағы. Салыстыру, өз беттерімен
қорытынды жасау, пікір ... ... де ... ... маңызы зор.
Мысалы, осы сабақта ғылыми ... ... ... ... отырып,
реферат, пікір жаздыруға болады.
Тақырыптар:
1. «Имандылық адамгершілік проблемасы - М.Әуезовтің
алғашқы әңгімелерінде».
2. Алғашқы әңгімелеріндегі ... ... ... тарихи негізі.
Енді оқушыларға берілген тапсырмалар үлгісімен таныстырайық (сабаққа
алдын ала берілетін ... ... ... ... ... ... ... ғана аннотация,
талдау жазу. Сол бойынша әңгіме оқиғасының ең өзекті, түйінді мәселелерінен
хабарлама
жасауға дайындалу. Келесі ... ... ... ... с к е р т у: ... осы мазмұнда орындалады. Берілген бағандарды
оқушылардын өзі толтырады.
2. Әңгіме ... өз ... мен ... ... келу ... ... боранның суреттелуі. Оның әңгіме идеясын ашуда маңызы бар
ма?
Портреттеуге ... ... Оның ... яғни ... ... ... ... маңызы.
б) Жазушы әңгіме кейіпкерлерінің тағдырын дұрыс шешкен бе? Ол шешімге
өзің қосыласың ... ... ... тағдыры ... ... | ... ... |
| | |мен ... |
|1. Жолаушылар. Боран ... мен ... ... жер ... |
| ... ... |
| | ... ... ... ... |13 жасар Ғазиза, оның соқыр |Портреттеу, |
|үйінде ... кәрі ... ... ... |
| ... ... | ... кемпірдің мұңын шағуы |Жалғыз ұлы өлген. Туыстардан|Әңгімелеу, |
| ... жоқ. ... су ... |
| ... ... жас. ... |
| ... жесір, корған-сыз | |
| ... ... ... | ... ... ... ... ... аянышты |Баяндау, |
| ... ... ... ... Бораннын |Арының тапталуы. Ғазизаның |Суреттеу, ... ... ... |
1. ... ... әңгімесіне аннотация-талдау жасау
(1-нұсқа үлгісімен).
2. Мына сұрақтар айналасында ... ... ... ... неге ... ... деп аталған? Әңгімедегі жазушының мақсаты
мен мұратын қалай түсінесің?
ә) Осы әңгімедегі қорғансыздар кімдер? ... ... ... ... ... қарайсың?
Жеке-даралап тапсырмалар беруге болады.
1. «Қорғансыздың күні» әңгімесі бойынша портреттеу, пейзаж және
суреттеулерді үлестірме қағазға жазып келу.
«Оқыған азамат» әңгімесіндегі пейзаж, портреттеу және ... ... ... ... «Бала Мұхтар» кітапшасы бойынша «Қорғансыздың күні», «Көксерек»
әңгімелерінің жазылу тарихы туралы деректер жинау.
Үлгі-нұсқау:
|М.Әуезов. ... ... ... ... |
|«Қорғансыздың күні». Пейзаж ... ... ... ... |
| ... ... боялып тұр. |
МЫСАЛ ЖАНРЫН ОҚЫТУ
Мысал - ... ... ... ой ашық ... ... ... ... әлемі, құс, өсімдік, тағы басқа мысалдар бас
кейіпкер ретінде ... ... сын да, ащы ... да, ... юмор,
келемеж, мысқыл да осы мысал жанрында, ... оқу ... ... ... ... буынында беріледі. Ең алдымен, ... оның ... ... ... ... ... ... берген жөн. Яғни мысалда ойдың ашық, айқын берілмейтіні, жорамал,
меңзеу астарлы түрде ... ... ... ... ... ащы сатира
оның негізі көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Мысалдарды оқу, талдау барысында бұл түсініктерге
қайта оралып, осы ұғымдарды оқушылардың өзіне аңдатып, түйіндетіп ... ... ... ұғым ... ... ... отырған
көркем шығарма ерекшелігін аңдауларына, ары қарай оны ... ... ... Оқығалы отырған мысалды алдын ала
үйде оқып келу ... оның ... ... зор ... ... ... ... кіріспе түсінікті сол тапсырманы беру ... ... ... ол үшін ... ... үлестірме-көмек нұсқау таратып, ... оқу, ... ... ... ... Мысалы, 5-сыныптағы
И.Крыловтың «Есек пен бұлбұл» мысалын алайық (Абай аудармасы).
- Есек пен ... ... не ... Есек ... ... ... ... арнап көгілдір экраннан беріліп жүрген әр түрлі хабарларды,
өздерің оқыған ... еске ... ... ... яғни ... ән салып бер деуіне көңіл
қой.
7. Бұлбұл әнінің «мың түрлі күйге салған» құдіреті
сипатталатын шумақтарды тап. Адам, жан-жануар, табиғат-
тың сол ... ... ... ... ... бұлбұл әніне берген бағасы, сыны айтылатын шумақты тауып, назар
аудар.
9. ... ... ... ... ... қосыласың ба?
Қосылмасаң, себебін дәлелдеуге тырыс.
4. Ең соңғы шумақтың мазмұнына ой жүгірт:
а) ... ... неге ақын ... ... құдайым бізді сақтасын»
деп, қорытындылайды.
ә) Өзің осы ... ... ... ... ... ... күйі ... не айтар едін?
* Осы мысалда есек, бұлбұл, әтештер арқылы ақын не айтпақшы болған ... Өзің ... ... ... ... ... оқып едің?
Мысалдарды талдауды ең тиімді әдісі - рөлге бөліп оқу, ... ... ... де ... зор. ... ... немесе басқалай
ойластырып, қарапайым ғана қатты қағаздан ... ... ... бұлбұл,
есек, әтеш мүсіні), мысал оқу барысында оқиға көз ... өтіп ... ... оқушылардың ынтасы, қызығушылығы артар еді.
Сабақтың кіріспе бөлімінде мұғалім мысал жанры туралы тағы да ... ... ... ... ... пен ... жазған орыс жазушысы
И.Крылов, оны аударған Абай аталары туралы шағын ... ... ... ... ала ... ... ... мынадай сұрақтармен оқушыларды
пікірлесу, әңгімелесуге шақыруға болады.
* Балалар, «мысал» деген не, кім айтып береді?
* Өздерің оқыған мысалдың мазмұнын, болған оқиғасын ... ... ... Бұл ... кейіпкерлер кімдер? Олар арқылы ақын нені, кімдерді сөз
етпек болған. Мысал жанрына тән «Есек пен бұлбұлда» қандай астарлы ой ... ... Өзің ... ... ақын ... ... ... Ойыңды мысалдан үзінді ала отырып, дәлелдеуге тырыс.
Осы мазмұнда әңгімелесу оқушылардың мысалды қай ... ... ... әрі өз ... айта ... өз ... ... талдау, сөйлей білу, тілін дамытуга игі ықпалын тигізеді. Алдын ала
осыңдай шағын пікірлесу арқылы балалардың ... өз ... ... ... ... мысалды мұғалім мәнерлеп оқып (мүғалім оқып
тұрғанда, макеттерден көрініс берілсе), оқушыларды рөлге ... ... ... ... ... ... ... түсіндірме жасау да аса
қажетті мәселелердің бірі. Мәтінмен жұмыстан соң мұғалім өзі ... ... ... бере ... әрі ... ... толықтырып, мысалға талдау
жасайды.
Балалар, «Есек пен бұлбұл» мысалы арқылы ақынендей мәселелер ... ... ... ... ой айтылған? Ең алдымен кімдерді тыңдағың
келеді?
Неге осы ... бас ... етіп ... ... әтеш ... Олар ... қандай адамдар, нелер айтылмақ болған?
Мысалдағы негізгі ойды беру үшін, ақын қандай әдіс-тәсіл ... ... пен ... ... ... тән әжуә,
мысқыл, ащы сын, сатира, келемеж бар ма?
Сабақты қызықты етіп өткізу үшін, ... ... ... ... ... ... алдында көрініс ... ... ... ... де ... артық емес. Мұндай сабақтарды әдеби-
композициялык сабақтар деп атайды.
Жалпы, қай әдеби жанрда жазылған шығармаларды талдамасын, мүғалім ... ... ... ... ... ерекшелігіне назар аударып, сонан
соң барып, пайдаланылатын көрнекілік, т.б. оқу ... ... ... ... ... тиімді дегендерін сұрыптап ала білу
керек. «Есек пен бұлбұл» сияқты барлық мысалдар көлемі жағынан тұжырымды,
қысқа, айтар ойы ... ... ... ... ... әрі ... айтылмақ ой жасырын жатады. Оқуға жеңіл, әрі қысқа осындай
мысалдар тез оқылады, ал, түп негізіндегі салмақты мәселелерді тез ... ... ... осы бір ... ... отырып, мұғалім оны сыныпта
оқып, балаларға оқытып, практикалық тапсырмалар да беруге болады. «Есек пен
бұлбұлды» мынадай бөлімдерге бөлуге болады:
I. бөлім. «Жолықты бір ... ... ... кездесуі).
II. бөлім. «...бір сайрап берсең».« (есектің өтініші).
III. бөлім. «Өнерге салды бұлбұл...« (Бұлбұл әні).
IV. бөлім.«... сен біраз әтеш әнін үйрен...« ... ... ... ... ... «... ... ... сақтасын...».
Осындай жұмыстарды алғашқы сабақтарда балалармен бірге орындап, оларға
басшылық жасап, келесі мысалдарды оқушылардың тек ... жеке ... ... ... ұсынуға болады. Ақын стилі, көркемдік тәсілін
талдауға да мысалдарды оқытуда ерекше көңіл бөлу ... Ол үшін ... ... көрсетілген) ақын тәсіліне назар аударған жөн.
Мысалы:
I бөлімде - ... ... ... ... - ... ... бөлімде - баяндау, суреттеу;
IV. бөлімде - диалог, ақыл;
III. ... - ... ... шешім, ақыл-на-
қылдардың орын алатынын дәлелдеу дұрыс болып ... ... ... ... қалай меңгергеніне байланысты
беріледі. Жалпы қабілеттеріне әсер ету, білім ... ... ... ... ... ... оқу, көрініс көрсету сияқты
шығармашылық сипаттағы ... беру аса ... ... ... ... ақыл-өнегеге, ғибратқа, даналыққа, имандылыққа,
адамгершілік үлгілерге толы болу керек ... ... ... ... кездестіруге болады. Сондықтан осы «Есек пен бұлбұл» арқылы
әділдікті, өнерді, ... үлгі ете ... ... топастықтан жирендіру жұмыстарын жүргізу керек.
Мысал жанрын оқытуда да ... ... ... ... ... тартысқа жетелейтін, іздендіру, зерттеу ... ... ... ... болмак. 5-сынып бағдарламасы
бойынша Асқар Тоқмағамбетовтың «Бидай мен қаңбақ» ... ... осы ... ... ... ... соған тоқталайық. Екі ... ... ... ... ... бар ... жұмылдыру.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
8. Балалар, қай мысалда диалог көп пайдаланылған?
9. Диалогтің атқарып тұрған маңызы туралы не ... ... Екі ... ... ... ... назар аударындар. Қай
мысалда автордың өз пікірі айқын берілген? ... ол ... ... Осы екі ... өзіңе ұнағандар кімдер? Ойыңды мәтіннен үзінді ала
отырып, дәлелде. Олардың жақсы қасиеттерін салыстыр.
* Өзіңе ұнағандар туралы да ... айт. ... ... ... с к е р т у. ... ... ... мұғалім балаларды жетелеп,
пікірлесуге, әңгімелесуге ынталандырып отыруы кажет.
Бағдарламада берілген мысалдарды оқып болған соң, қорытынды сабақ өтудің
тиімділігі зор. Қорытынды сабақты композициялық ... ... де, ... ... бізде қонақта» тақырыбында кездесу сабағы түрінде де
өткізуге болады. Сабақ-композицияда оқушылар ... ... ... ... мысалдарды көріністер арқылы еске түсіріп, қайталау
жұмыстары жүрсе, кездесу сабағында есек, бұлбұл, арыстан, түлкімен, ... ... ... ... ... яғни ... бас
кейіпкерлерімен кездесу өтеді. Оларға оқырмандар (сынып оқушылары) ... ... олар ... ... жатқа айтулары керек.
Мысалы, «Шегіртке мен құмырсқа» ертегісі бойынша ... ... ... ... ... тамақ бер, Жаз шыққанша асыра!
- Құмырсқа не ... ... ... ... сөз ... Жаз өтерін білмеп пе ең?..
Осындай сабаққа биология, орыс тілі мен ... ... ... ... Себебі, биология мұғалімі мысалда кездесетін жануарлар,
жәндіктер туралы қысқаша хабарлама жасаса, ал орыс тілі мен ... ... қай ... ... ... «қасқыр», «арыс-тан» -
әділетсіздіктің, «қара күштің»; түлкі - қулық, зұлымдықтың; қоян ... иесі ... ... ... ... жанрын оқытудың
тиімді жолдарын іздену де әр мұғалімнің білімі, шеберлігіне байланысты.
ЕРТЕГІЛЕРДІ ... ... кара ... ... ... ... ... түрлері де берілген.
Ертегілер 5-9-сыныптарда оқытылады. Қай жанрда жазылған ертегі ... оны ... ... оқиды. Балаларды тартатын - оның киял-
ғажайып ... бас ... ... ... ... қызыкқы істері,
батырлығы, жүректілігі сияқты қасиеттері. Оқиға қызығымен ... ... ... ... ... беруге болады, икем-дағдысына қандай талаптар
қою керек? Міне, бұл мәселелер әр ... ... ... ... ... ең басты мына мәселелерге көңіл бөлу керек.
- ... ... ... ... ... әдеби-теориялық ұғымдар
беру;
* Сюжет пен композициядағы жымдастық, тұтастық, өзіндік ерекшеліктерді
білдіру;
* Тіл құрылысы ұйқаспен, тақпақпен келуі, баяндау, суреттеу, портреттеу
шеберлігі, бейнелі сөздердің мол ... ... ... ... бай ... ... ... келе жатқан байырғы, тарихи тілі екендігі.
* Ертегі негізінде халкымыздың асыл арманы, ұшқыр қиялы, гуманизмі, адамдық
биік мінез-құлқының, тыныс- ... ... ... Қай ... халық
арманына, тілегіне сай, тек жақсылықпен, бақытқа жетумен аяқталады.
- ... ... ... әдіс-тәсілдер, оқу формалары, сабақ
типтері тиімді саналады?
«Ең алдымен, оқушыларға ертегіні оқыту, ... ... ... ... ... ... ... отырып, оның негізіндегі идея,
айтайын деген терең ой ... сөз ... ... ... ... ... баяндау, мазмұны тұтас сақталынған толық ... ен ... ... ... ... ... бөлу, әр эпизодқа ат
қою, сұрақтар, тапсырмалар жүйесін ойластыру, оқушылардың қабілеті, икем-
дағдысын арттыруға байланысты ... ... ... ... ... өтілгелі
отырған ертегіге сәйкес ертегілер құрастыруға баулу. Пікір айта білу, өз
беттерімен талдауға ... ... жуық ... ... ... қамтып, мазмұндату мәселелерін ойластырады.| ... ... ... атты ... ... (5-сынып) арқылы қарастырайық.
Ертегі мазмұнын толық меңгерту, мәтінді оқыту ... әрі ... ... ... ... көлемді ертегі екенін ескеріп, мұғалім оны
эпизодтарға бөліп, көрнекі етіп жазып қояды. Оқу, ... ... ... ... ат ... ... мына ... бөлуге
болады:
I. Кендебайдың тууы және Керқұла құлын тарихы.
II. ... ... ... оның ... ... ... Кендебайдың Мергенбайды іздеп, сапарға аттануы, Керқұланың көмегі.
IV. ... ... ... ... ... ... ... Оны Кендебайдың тауып, хан қолына табыс
етуі.
VI. Ханның жаңа шарты, Кендебайдың оны да ... ... ... ... ... жетуі. Кендебай батырдың
елі.
Ертегіні оқу барысында мұғалім: «Балалар, қазір мына эпизодты оқимыз,
онда қандай ... ... ... ... тыңдап отырайық», - деп, олардың
назарын ... ... ... ... ... керек. Эпизодты оқып болған
соң, сұрақтар арқылы қолма-қол мазмұндатудын маңызы зор ... мен ... ... ... ... сөздермен басталды?
2. Қазанқап кедейдің іс-әрекеті, кәсібі туралы не айтылған?
3. Кендебай ... ... ... Оның ... ... айтып бер.
4. Кендебай Керқұла құлынға калай ие болды? Құлын қалай өсті?
Мазмұндап болған соң, эпизодқа тақырып қою ... ... ... Онда ... өз ... жол ... жөн. ... бірге бұл көріністерге,
«Кендебай және Керқұла құлын тарихы» деген тақырып қоюға болады. Мұғалім
эпизодқа тақырып ... ... ... ... ... яғни
тақырып сол эпизодтың ең басты, негізгі оқиғасы айналасында қойылатынын
ескертеді.
Ертегі мәтінін оқу да бірнеше ... ... ... ... ... ... да ... отыруы керек. Бүкіл сынып ... ... ... ... ... ... да болады. Соңғысында
балалар мәтінді үнемі іштей ілесе оқып отырады, мәнерлеп оқуға дағдыланады,
мұғаліммен ... бәрі де ... ... ... ... ... эпизод
бойынша кезектесе оқудың да тиімділігі бар (тақтадағы көрнекілікті негізге
алып). ... ... ... кезеңінде қызықты эпизодтарынан
инсценировка көрсетуге болады (үйірме мүшелерінің көмегі, ... ... ... Онда ... ... сөздерге түсінік беріл,
сөздік жұмысын жүргізу - басты тәсілдердің бірі.
Содан кейін ертегі мәтінін мазмұндату ... ... ... ... әдіс-тәсілдермен жүргізіледі. Мысалы:
а) мәтінге жуық толық мазмұндау;
ә) эпизодтарға байланысты басты оқиғаларын теріп мазмұндау;
б)өздеріне ұнаған оқиғаларды ғана мазмұндау;
в) мұғалім сұрағына ... ... ... ... ертегіге әдеби талдау жүргізіледі.
Әдеби талдауды түсіндірмелі ... ... ... ... тапсырмалар (проблемалық сипаттардағы сұрақ, тапсырмалар
берудің тиімділігі зор), ... ... т.б. ... ... өзін ... отырып, жүргізген дұрыс.
Әдеби талдауды төмендегі үлгіден көруге болады.
Мұғалім баяндауының үлгі-жоспары. Әдіс-тәсілдер.
|Жоспар ... ... – ауыз ... бір |Әңгімелеу, баяндау ... ... ... | ... атты ... ... ... ... оқулық пен |
|оның қиял-ғажайып сипаттары. ... ... ... |
| ... ... тапқызу) |
|- Ертегі негізінде жатқан басты ... ... ... ... ... ... ... |
|- Басты кейіпкерлер. Кендебай |Оқушының ауызша суреттеуі ... ... ... | |
| ... ... |
|Жетім бала ... ... ... |
|Хнадарға мінездеме ... ... |
| ... ... оқушы әңгімесі |
|Керқұла ат ... | |
| ... ... ... |
|- ... ... ... халықтың |сұрақ-жауап ... ... ... | ... қойылатын сұрақтар проблемалық сипатта (іздендіру ... бар) ... ... ... ол оқушылардың ойлау белсенділіктерін
арттырады, білімді өз ынталарымен алуға жағдай жасайды.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
(сыныпта, үй ... ... атты ... ертегісі неге қиял-ғажайып ертегісіне жатады?
6. Ертегі арқылы халық нені айтпақ болған?
7. Халық арманын қай жерден ... ... ... ұнай ма? ... қандай мінездері, іс-әрекеттері ұнайды?
9. Кендебай арқылы халық нені ... соны ... ... ... ... ат болмаса, Кендебай Мерген батырды құтқара алар ма
еді?
10. Керқұла ат арқылы халық не айтпақшы болған?
7. Екі ханға ... ... бер. ... ... өте ... Жетім баланың ертегідегі орны туралы әңгімеле. Қалай ойлайсың, егер ... ... ... ... дәл ... ... болар ма еді?
10. Ертегіні өзің ары қарай қалай жалғар едің?
10. Кендебайға ұқсағыларың келе ме? Келсе, әсіресе, қай ... ... ... ұйқасты сөз тіркестерін тап. Өзіңе ұнаған жаксы сөз ... ... ... ... ... ... ... Оларды оқып, талдап
болған соң, қорытынды сабақ ретінде ... ... ... ... ... ... оқушылардың ертегілерді жанрлық жағынан бір-бірінен
ажырата білулерін, ... ... ... ... ... ... ... көмегін тигізеді. Мұндай сабақты
«Ертегіде қонақта» (сабақ үлгісін композициялық сабақ ретінде алуға болады)
немесе «Ертегі ... сыр ... ... ... өткізуге
болады. Бірнеше ертегіден шағын көріністер көрсету (оқушылар ... ... ... ... ... рөлінде де оқушылар болады),
ертегілер бойынша суреттер салғызып (қабілеттеріне қарай), сабақта ... ... ... сүю, ... ... ... ... арттырады.
Халық ертегілерімен коса, оқулықта әдеби ертегілерге де орын берілген.
Әдеби ертегілерді оқытқанда, мына мәселелерге көңіл бөлу керек:
- ... ... ... ... басты-басты айырмашылығы (авторының
бар екені, кейде халық арасына тараған аңызға құрылатыны);
5. Ұқсастық, үндестік жақтары;
6. Көтеретін негізгі мәселелері;
7. ... ... ... Ертегінің маңызы, тәрбиелік мәні.
5-сыныпта ақын Ә.Тәжібаевтың «Толағай» ертегісі берілген. Ертегінің оқиғасы
қызықты, оқуға жеңіл жазылған. Сол себептен де балаларға бағыт бере ... ... ... ... болады. Балаларға ұсынылатын үлестірме-нұсқау
көмектер:
|I бөлім | |
|- ... ел ... ... ... ... ... |
|- Ертіс жағасындагы жұбайлар. ... ... ... ... ... Айсулу. Ұл туу. ... |
|- Жас ... ... Оның ... ... ... ... ... ... ... алыптар қатарына ... ... ... оқы |
|- ... ... ... ... |
|- Жем ... ... |XIII ... |
|- ... Саржандарға тап болуы. |ХІП-ХІҮ ... ... ... ... ... |ХV-ХҮІ-ХҮII шумақтар |
| | |
|- ... ... ... оны ... |
|жеңуі ... ... | |
|- Ел ... түскен қайғы. |І-П ... |
|- ... да ... Шешесімен ... ... ... | |
|- ... ... ... |VI ... |
|- Бір ... ... елге бет ... |VII шумақ |
|- ... ... да ... елге ... |VIII ... |
|- ... ... ... қуанышқа |VIII ... ... | |
|- ... ... ... мерт ... |IX ... |
|- ... ... ... |X ... |
|- ... ... ... айналуы, ... ... ... ардақтауы | ... ... ... ... қойылатын сұрақтар:
1. Оқиға шамамен қашан, қай жерде болған?
2. Толағай дүниеге қалай келді?
3. Толағайдың өсіп-жетілуі, алып болып өсіп келе жатқаны ... ... ... ерлігі туралы не айтасың?
5. Жолбарыспен шайқасын толық мазмұндап бер. Ол неге жолбарысты «мысық»
дейді?
6. Толағай алыстағы ... ... не ... аттанды? Анасынан не
сұрап білді?
7. Толағай қалай қаза ... Не үшін қаза ... ... ... ... ... ... анықтап,
толықтырып, керекті жерінде мұғалім мәтінді пайдалана отырып, түсіндіріп,
кей сұрақ-тапсырмаларды практикалық жұмыс ... яғни ... ... ... ... ары ... әдеби талдау жасауға көшу керек, онда да
оқушыларды үнемі қатыстырып, ең алдымен оларды тыңдап отырудың тиімділігі
бар.
Әдеби талдау ... ... ... ... ... мақсатындағы):
1. Қалай ойлайсыңдар, Әбділдә аталарың осы ертегі арқылы не ... ... ... кандай ой жатыр?
2. Толағайға мінездеме бер. Толағай бейнесін жасауда ақын қандай бейнелі
сөздер, көркем тіл ... ... ... ұксастыгы бар ма? Қайсысы өзіңе көбірек ұнайды?
Ұнау себебін ... ... ... ... ауыртпалық қайғы не себепті Толағайды да ойға
түсіреді?
5. ... ... ... қай оқиғасы, не ... қай ... ... ... ... ... емес, яғни ертегі аңызға сәйкес?
6. Ақынның Толағайға деген сезімі, көңілі туралы не айтар едіңдер?
7. Қалай ойлайсың, ақын Толағай тағдырын ... ... бе? Өзің осы ... ... ... құрылысы, тілі, көркемдік ерекшелігі көбіне практикалық ... ... ... ... ... ... қатысты мынадай практикалық жұмыстар орындатуға болады:
1. Толағай және оның анасы Айсұлу портреттерінің жасалу жолдары.
Ертегіден тауып оқу, ... жазу ... ... сөздерді).
Бұл жұмыстың басты мақсаты: балаларда теңеу, эпитет туралы алғашқы ұғым
қалыптастыру.
2. Толағай пішіні, өсіп, ер ... ... ... ақын шеберлігі, көркем тәсілі.
Мақсат: Әсірелеу (гипербола), көтере мадақтау туралы түсінік беру.
Жолбарыс пен ... ... ... ... сөздер, айшықты сөз
тіркестерін таптыру, олардың Толағай бейнесін жасаудағы рөлін анықтату.
4. Ертегідегі ойды ... ... ... да сөз тіркестерін ... ... ... ... ... түсінік беру. Мысалы, «Түн қап-қара
шашын жайды», т.б.
Сондай-ақ әдеби ертегі мен халық ауыз әдебиетіндегі ертегілерді салыстыру
жұмыстары да нәтижелі болмақ.
«Керқұла атты ... ... ... ертегілерін еске түсіріңдер.
«Толағай» ертегісінен айырмашылығын ... ... ... ... ... мен ... ... салыстыру.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Қайсылары шындыққа жақын бейнелер?
2. Қайсысы туған елін ... ... үшін опат ... даяр ... ... ... ортақ қасиеттері туралы айт.
Ертегілерді оқытудағы ең басты мақсаттың бірі - ... ... қиял ... ... биігіне жетелеп, жақсылыққа, ізгілікке
сендіріп, батырлыққа, ерлікке елтіп, халық туындыларына деген ... ... ... ... оқытса да, мұғалім өзінің осы ең басты мақсатын бір сәт те
есінен шығармауы ... ... ... ... ... ... оқу бағдарламасында аз берілген. Әрине, әр ақын-
жазушыны оқытқанда, мұғалім өз ... ... ... осы ... оқуға ұсына алады. Мысалы, Ы.Алтынсариннің оқу-білім жайындағы
мақалаларын, С.Торайғыровтың «Қазақ ... ... атты ... ... эпистолярлық жанрдың бір түрі - естелік-
мақалаларды, хаттарды ұсынуға болады. ... ... ... ... көрсетілген. Ал әдеби-сын мақалаларды, ... ... ... ... ... салушы екенін) Абай
шығармаларын оқытқанда, қосымша ... ... ... ... ... ... ... білімді тереңдетіп беруде, әсіресе, сын-
зерттеу ... орны ... ... да ... зор. ... ... сыр ... оқырман қауымға беймәлім мәселелерге назар
аудартады, суреткердің жеке өмірлері, қоғамдық іс-әрекеттері, ... ... ... оған не ... т.б. ... ... ... Мысалы, Алтынсариннің орыс зиялыларына ... оның ... ... ... ... ауыр өмірін, сол жолдағы
кедергілер, қуаныш-ренішін; Шоқанның орыс достарына жазған хаттарынан оның
дала тағыларымен күресі, ... ... ... ... ... қала ... ағартушылық, гуманистік
бетбейнесі туралы біле түсеміз.
ХАТТАРДЫ ОҚЫТУДЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
7-сыныпта Ұлы Отан соғысының ... ... әрі ... ... ... ... хаты» оқуға, талдауға ұсынылған. Хаттарды
оқытуда мына мәселелерге көңіл бөлген жөн:
1. Жанрлық, ... ... ... (басқа шығармаларымен
салыстыра отырып).
2. Хаты арқылы хат иесінің көңіл күйіне назар аударту. Мысалы, «Шығыс ... аса ... ... күймен, асқан сеніммен, халқьша, бүкіл Шығыс ұлына
арнау мәнінде
жазылған. Хаттың ерекшелігі - жалынды ... ... ... ... ... мазмұнын меңгерту айналасында төмендегідей жұмыс жүргізу керек:
а)Мұғалімнің мәнерлеп оқуы, оки ... ... ... ең ... түйінді
мәселелерге көңіл бөлгізу. Бұл жұмыста мұғалімнің ... ала ... ... болады.
Үлгі:
Мына нәрселерге көңіл бөл:
3. Хаттың қанды майдан ... ... ... ... ... ... ұлымен
сырласа жазылуы.
4. Хат жазу, яғни «Шығыс ұлына» деп хат жазу ... ... оны ... ... ұлы» деуі.
5. «Отан деген - бір-ақ сөз». Оған төнген қауіп.
6. Ана ... ... ана, ... ... ... ... анты.
7. «Елім-ай» әні - ер анты, ер серті. Ол фашистерді құртуға, аттануға
шақырады.
8. Кішкене ... ... есіп келе ... жас ... ... ... беруі, үміт нұрын себуі.
9. Шығыс ұлы - Тарғын, Қобыланды, Махамбет, Абайлар ұрпағы.
10. Қазақ халқы - ... ... ұят ... ... халық.
10. Панфиловшы 28 батырлар ерлігі - Шығыс ұлына үлгі.
11. Шабуылға ... ... ... ... ... ... мәселесі жазылған бұл көрне-ілікті басшылыққа ала
отырып, мәнерлеп оқу, түсіндірмелі оқу, сұрақтар коя ... ... ... ... өз ... ... ... отырып, іштей оқуға жағдай жасау. Бұл
жұмыста оқушы көрнекіліктегі дараланып көрсетілген такырыптың түйінді ... ... ... отырады;
в) Қайталап, дауыстап оқыту. Оқу барысында негізгі мәселелерге тоқтап,
мазмұндай отыру, түсіндіру, сұрақ-жауап тәсілін пайдалану.
г) ... ... ... ... ... ... ... алуға ұсыну.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Хат кімдерге арналған? Шығыс ұлы ... «Дәу ... ... ... не ... Оны неге ... ұлы» дейді жауынгерлер?
4. Ана, Отан аманаты туралы не айтылған?
1. «Елім-ай» әнінің мәні неде? Хат иесі ... сол әнді ... ... ... жауынгерлер басынан кешірген ауыр күндер туралы не
айтылған?
5. Досына қандай талап ... ... ... ... құқымыз жоқ!» - ... Осы ... ... ... ... ... ... ұлдарының аты аталған? Хат
иесі олардың есімін неге келтірген?
10. «Өлімнен ұят күшті» деген халық мақалы арқылы хат иесі не ... ... бол, ... ұлы» ... осы ... мәнін түсіндір.
11. Мазмұнын меңгерту жұмысынан кейін ... ... ... ... ... талдау жасау.
Мұғалім әңгімесі, түсінігі мына мәселелерді қамтуы керек:
Баубек Бұлқышев туралы әңгімелеу, оның жалынды ... ... ... ... Оның ... Мұқан Иманжановпен ерекше достығын үлгі ету.
Соғыстағы ерлігіне тоқталу. Басқа да ... ... ... Бұл кіріспе әңгімеде оқушыларды қызықтыру үшін, фотосуреттер (Баубек
туралы), фактірлер, қосымша материалдарды пайдаланудың тиімділігі зор.
«Шығыс ұлына хаттың» жанрлық ерекшелігін еске
алып, әрі ... ... ... бірінші рет беріліп отыруы
себепті, әдеби-теориялық ұғым беру (эпистолярлық жанр туралы).
3. ... ... ... ... ... ... ... идеясы,
ойына үңілдіру.
Әңгімелеу сұрақтары:
* Қалай ойлайсындар. Баубек хатының маңызы, мәні неде? Не ... ... ... ... ... неге хат ... берген? Неге осы жанрды таңдап
алған?
* Хатты ... ... ... ... Оның хат идеясын ашуда маңызы, рөлі бар
ма?
* Хат арқылы Баубекке мінездеме бер.
4.Хаттың көркем тіліне, стиліне, ... ... ... ... ... жұмыс:
- Көріп отырғандарыңдай, хат сырласу ретінде, арнау ретінде жазылған.
Осы көркемдік тәсілді ... не ... ... бола ... ... көтеріңкі леппен шақыру, үндеу мәнінде жазылған жалынды сөздерді
табу, ... ... ... ... ... ... дәлелдеу. (
* Халық мақал-мәтелдерін тауып, олардың хаттағы маңызы, пайдаланылу мақсаты
туралы ... ... ... ... ... ... болашаққа сенімі қандай сөздер
арқылы берілген (мәтіннен үзінді алады).
* Баубек бейнесін ашатын, хат иесінің кім екенін танытатын сөздерді,
ойларды тап.
* Лепті ... ... оның ... хат ... ... ... Патриотизмге, оптимизмге толы хат жолдарына үңіл. Хат иесін романтик деп
айтуга бола ма? ... оны ... ... үзінді алады).
Публицистикалық шығармаларды, әсіресе, хаттарды оқытуда оқушылардың көңіл
күйі, сезіміне әсер ету ... ... ... Осы хат ... ... сезіміне, қазақ жауынгерлерінің ерлігін мақтан ету сезіміне,
батырлық, ерлікті мұрат етулеріне, хат иесіне деген құрмет сезімдеріне ... ... ... алдында соғыс кезіндегі әндерді тыңдау немесе соғыс
туралы фильмдерден қысқаша үзінділер көрсетудің ... ... ... ... ... ... Тоқтаров» фильмдерінен, т.б.). Бір-біріне
хат жаздыру, ерлік, батырлық туралы, не сол Баубек Бұлқышев жайында немесе
осы ... ... ... ... ... ... ... жазғызуға болады.
Өздеріне ұнаған жерлерін жатқа айтқыза білу де тиімді әдіс. Публицистикалық
шығармаларды жоғары ... ... ... ерекшеліктері бар.
Ш.Уәлихановтың, Ы.Алтынсариннің, ... ... т.б. ... ... ... ... мақалалары мен хаттарын
сыныпта, сыныптан тыс уакытта оқы-удың маңызы зор. ... ... ... уақытта белгілі бір мақсатты көздей оқыту керек. Мысалы, Ш.Уәлихановтың
Ф.Достоевскиймен, т.б. жазықкан хаттарын бергенде, мынадай ... ... ... ... көзқарасын саралау.
2. Демократтық, ағартушылық бағыттағы іс-әрекеттеріне назар аудару.
3. Гуманизмі, адамгершілік тұлғасы, ... ... ... ... ... ... ... ала отырып, оны жауаптарына тиімді пайдалана білуге баулу. Оны
мынадай ... ... ... ... ... Шоқанның демократтық көзқарасы. Дәйекті пікір- дәлелдеме.
|Ф. Достоевскийге жазған |Үзінді, дәйексөз|Демократтық ... ж.) хаты | ... ... |
| | ... |
Е с к е р т у: ... да ... ... осындай жұмыстар
жүргізуге болады. Шоқанның «Сот ... ... ... ... әдіс-тәсілдер тиімді болмақ:
а) Мазмұнына қарай тақырыпшаларға бөлу (кейде абзац арқылы жүзеге асыруға
болады).
ә) Мына үлгіде тезис-аннотация жаздыру
|Тезис ... ... ... |«Әрбір адам, адамзат баласы, ... ... ... бір мақсатқа ұмтылады. Ол |
| ... ... ... ... |
| ... ... өзі - осы. |
| ... да сол үшін ... |
б) ... ... ... Ең ... ... мәселелерін бөліп ала білу, тұжырымдап айта білу,
жауабының ішінде дәйектемелеп, үзінділер келтіріп отыру.
г) ... ... ... ... ... сұрақтар ойластыру.
д) Баяндама, лекция, реферат, т.б. ... ... ... (яғни
мақаланың ең басты проблемасының айналасында). Мысалы, «Шоқан - тұңғыш
заңгер» ... ... ... ... ... ... көзқарасы», т. б. тақырыптарда.
Мақалалардың өзіндік ерекшелігі - олардың әрқайсысында жазылып отырған
уақытына сай белгілі бір проблемалардың көтерілуі. Сондықтан мұғалім сол ... ... ... ... ... ... ... ойластыруы керек.
Оқушыларды да макала жазуға баулып, шығрмашылық қабілеттерін дамытуға
талаптандырудың
еш артқтығы жоқ.
Мысалы, «Тұңғыш заңым – тәуелсіздік айғағы» (жаңа Конституция ... ... заң - ар ... ... т.б. ... ... ... тек икем-
дағдыларын жетілдіріп қоймайды, ең ... ... өмір ... ... өміршең мәселелеріне селсоқ қарамай, азаматтық үнін естірте
білуге де баулиды.
2. ... ... ... ... «Отырар дастаны» атты сюжетті өлеңін («Баллада»
деп жүргендер бар) ... ... ... ... ... оқыту
әдістері мен тиімді жолдарын осы шығарманы оқыту үлгісі арқылы көрсетуге
болады. ... ... ... оның ... негізін, яғни тарихта болған
оқиғалармен тығыз байланыста екенін есте ұстағаны жөн. 1219
жылдардағы Шыңғыс хан ... ... ... Отырар каласының тарихы
өлеңнің негізі болып табылады. Мұғалім пәнаралық байланыс арқылы ... ала ... осы ... тарих, бейнелеу өнері пәндерінің
мұғалімдерімен бірігіп, Бұл бір қайсар халық екен» деген атпен өткізуіне
болады. ... ... ... ... Тарих пәнінің мұғалімі Отырар
каласы, Шыңғыс шапқыншылығы, қаланың сол кездегі ... ... ... өнері пәнінің мұғалімі оның тамаша сәулеті, ғажайып өнері туралы
сыр шертер еді. Отырар ... ... ... ... суреті), т.б. материалдармен оқушыларды таныстырып,
оқушылардың ... ... ел ... тереңірек білулеріне
әсер етер еді. Әдебиет пәнінің мұғалімі «Нені білу керек?» деген тақырыпта
осы ... ең ... ... ... ... қамтыған
көрнекіліктер жасап, іліп қойған жөн.
1-көрнекілік. Өлеңнің сюжеті, композициясы ... білу ... б ө л і ... ... бетіне басылған таңба – Отырарды алты ай бойы ала алмауы.
Оның себебі - «рухы - өр, тәні ... ... ... тап ... ... ... ... мойындауы.
Қайсар халықты «осал жерін» іздеп, айла, қулықпен алу туралы Шыңғыстың ұлы
Шағатайға ақыл айтуы.
П б ө л і ... алты ... ... ... ... Шыңғыс - Қайыр - сатқын.
- Шыңғыс алдындағы бетпе-бет кездесу. Тұтқындағы екі адам:
1. «Жүрек шамы ізгіліксіз жанбайтын» ... хан. ... оны ... ... ... ... кара қанатын» Қарашоқы -сатқын. Ақынның оған деген
жиреніші.
Шыңғыстың Қарашоқыға: «Сенен асқан бар ма бірақ тірі өлік!» деп, ... ... ... екі адамға да әділ баға бере білуі.Сатқынға сенген
Қайырдың кінәсын ашық айтуы.
ә) Қария мен Шыңғыс.
- ... ... - «нар ... ... елге ... қарт Шыңғыс
пен Қайырдың алдында. Оның: «Өлтіруге міндеттісің мені де», - деп, өзіне
үкім жасауы.
б) ... мен ... ... ... ақыл ... ... ұлы арманы.
Қарияның ақылды шешімі. Отырардан тұяқ қалсын деп, бір баланы құтқаруы.
III бөлім
Поэтикалық талдау (проблематикасы, эстетикалық мәні).
- Өлеңнің негізгі ... - ... ... ... Шыңғыс пен Шағатай;
ә) Шыңғыс пен Қайыр;
б) Шыңғыс пен сатқын;
в) Шыңғыс пен Қария;
г) Қайыр мен ... ... ... лепті, көтеріңкі, шалқи айтылған тұстары (Шыңғыс, Қайыр,
Қария монологтері).
Өлеңдерде ақыл-нақыл болатын, тағылымы күшті афоризм сөздердің мол келуі.
Мысалы: «Жүрек шамы ... ... ... ... ... ... ... қара қанатын», «Құм мәңгілік бүркей
алмас асылды».
- Бейнелегіш сөздер, айшықты сөздер байлығы. Мысалы:
«Ойы - ... - ... - ... - ... ... ... көтеріңкі көңіл күй, өршілдік, биік арман,
Отанға, халыққа, туған жерге деген ыстық ... ... ... ... ... ... ... Даналық, ұлылық, ізгілікке үндеу.
- Өлең құрылысы, ұйқасы, шумақ ерекшелігі (көп ... ... 4 ... ... ... 2 ... бөліп талдау керек. Бірінші кезең -мазмұнын меңгерту
айналасындағы сюжеттік-композициялық талдау;
Екінші кезең - өлең ... ... ... ... ақьн
стилі, өлеңнің көркем тілі, бейнелегіш сөздері айналасындағы әдеби-
поэтикалық талдау.
Өлеңнің мазмұнын меңгертуді мынадай әдіс-тәсілдермен жүргізу керек:
1. ... ала ... оқып ... Ол үшін ... ... түрде білу керек?»
деген үлестірме-нұсқау ұсынылады (кестенің мазмұын үлестірме тапсырмаға
жазып беру
керек).
2. Мұғалімнің мәнерлеп оқуы.
3. ... ... ... ... ... бөліп, мәнерлеп оқу
(үйірме мүшелері, жоғары сынып оқушыларының көмегін пайдалану).
4. Рөлге бөліп оқытқызу (сынып оқушылары).
5. ... ... ... ... қойып, жауабын өлеңнен тапқызып
отыру.
6. Өлең ... оның ... ... ... ... кезі, өнері,
мәдениеті туралы әдебиет, ... ... ... ... ... ... материалдар пайдалану. Отырар туралы (тарих ... ... ... ... ... өнері туралы (бейнелеу өнері пәнінің
мұғалімі), М.Шаханов
туралы (әдебиетпәнінің мұғалімі).
Әдеби ... Өлең ... ... ... ... жайыңда қысқаша тоқталу.
Ақынның өршіл ... иесі ... ... көбі гуманизм, биік мұрат,
биік
мақсатты үндейтіндігі жайында айта отырып, оның Отан ... ... де ... үлгі ету ... Ол үшін ақын ... ... оқып берудің маңызы
зор.
2. Проблемалық сипаттағы сұрақтар бере ... ... ... ... беруге болады:
1. Шыңғыс ханның Шағатайды кінәлауы, оған берген ... ... ... бер.
2. Шыңғыстың бейнесін, әсіресе, қандай окиғалар ашады деп ойлайсың?
3. Шыңғыстың қандай іс-әрекетін құптауға болады?
4. ... ... ... жеңе ... ... ... ерлігіне бас иген
Шыңғыс оны неге өлімге қияды?
5. Өзіне көмектескен сатқынды ше? Ол әділ үкім бе?
6. Шыңғыстың ... ... ... білуіне қалай қарайсың?
7. Сатқынды Қайыр хан неге өлтірді? Оның әкесін шақыртудың мәні ... ... ... ... ... ... сөздер, кандай істер деп ойлайсың?
9. Қандай істеріне сүйсінесің?
10. Өлім аузында тұрып, ... ... ... ... ... ... ... болады?
11. Осы өлең арқылы ақын не айткысы келген? Өлеңді «Өрлік пен ерлік ... ... бола ... Өлең тарихи шындыққа жақын ба? Тарих ... ... ... Өлең ... ашып ... ... ... оқиға, өлеңнің қандай жолдары
деп ойлайсың?
14. Өлең неге «Отырар дастаны» деп аталған? Ол арқылы өткен ... ... ... ... практикалық жұмыс арқылы да жалғастыруға болады. (Мұндай
жұмыс, әсіресе, әдебиетті тереңдетіп оқытатын сыныптарға өте пайдалы.)
1. ... ... ... ... ... ... ... бас кейіпкер кім екенін сарала? (Шыңғыс, Шағатай сөздерін де
алуға болады.)
2. Шыңғыс зұлымдылығын ашатын сөздерді теріп ... ол ... ... оның ... ... ... ... назар аудар.
3. Қайырды бағалайтын, сатқынды кінәлайтын ... де ... ... ... ... туралы кандай пікір айтар едің?
4. Монологтерді тап. Олардың кейіпкер бейнесін ашудағы орнын ... ... ... ... ... ... бейнесін ашатын сөздерді тап, олардың маңызы мен орнына тоқтал.
6. Қайырдың арманын баяндайтын жолдарды оқы. Ол арманның ... ... ... ... едің? '
7. Осы ... ... ... ... ... ұнау ... ... Түсінбеген сөздерді де белгілеп, ұстазыңнан сұрап, біліп ал.
Е с к е р т у: Сабақта бұл ... мен ... ... ... ... әр ... балалардың ерекшелігіне қарай өзінше сұрыптап
алуларына ... ... ... ... ... ... ... көрініс жасауға
талаптандыруға болады.
Сюжетті өлеңдерді оқытудың жолдары көп. Әр ... ... ... ... ... отырып, тиімді деген әдіс-тәсілдерді қолданады. Жоғары
сыныптарда сюжетті өлеңдер ... ... ... т.б. шығармашылығында
кезігеді. Бағдарламада оларды оқыту ұсынылса, мұғалім ... ... ... ... ... ... ... негізі, поэтикалық тілі айналасында сөз ету керек.
Яғни ғылыми талдау жасауы кажет.
БАТЫРЛАР ЖЫРЫН ОҚЫТУ
Батырлар жыры - ауыз әдебиетінің маңызды да ... ... Оның ... - ұзақтығы, тілінің бүгінгі балалар үшін қиындығы, поэтикалық
ерекшелігінде. Әсіресе, оны оқыту 5-8-сыныптар ... ... көп ... ... ... ... жырын оқытуда мұғалім басты-басты мына
мәселелерге көңіл бөлу керек (5-8-сыныптарда):
Кіріспе жұмыстар
«Батырлар жыры» туралы (эпостық ... ... ... ұғым ... жас ... ... отырып).
Батырлар жырындағы халық арманы, оның негізіне халық тарихының жататыны.
Мазмұнын меңгерту бағытындағы жұмыстар
1.Жырдың сюжеттік-композициялық жоспарын ... оны ... көз ... қою. ... 7-сыныптағы «Қамбар батыр» жырына мынадай жоспар жасауға
болады:
Жыршының баяндауы (Әзімбай туралы).
Қыз Назымның сұлу сипатын суреттеуі.
Қыз Назымның күйеу таңдауы, ешкімді ... ... ... ... ... үшін аңшылықпен айналысуы.
Аң аулап жүргенде, жолбарыспен шайқасуы.
Назым ... ... өте ... ... назы.
Қамбардың жолына тор құруы
Қамбар мен Назымның тілдесуі, бір-біріне мұң шағуы.
Назым ағаларының ашуға булығуы.
Алшыораздың араша түсуі, ақылы.
Қалмақ ... ... құда ... бен Келмембеттің соғысы.
Қараман ханның каһары. Әзімбай аулына жорығы.
Әзімбайдың қысылуы, Қамбарға кісі салуы.
Қамбардың ... ... ... ... ... баруы, сөзбен айқасуы.
Караманның жекпе-жекке шығуы. Соғыс сипаты.
Қараманды, қалмақтарды жеңуі. Қамбардың Назымға үйленуі.
Ұзақ жырға, әрі оқиғалары да ... ... ... ... ... жырдағы басты оқиғаларды тез қабылдауы, аңғаруы, әрі сол
бойынша мазмұнын жүйелі ... ... етіп ... ... ... атқарады.
2. Жырды күйтабақтан тыңдатып (басқа жырды да оқытуға ... ... ... ... ... ... оқу. Басты-басты эпизодтарға бөліп оқып, ізінше
мазмұндатып отыру. Мазмұндауды сұрақ- жауап әдісімен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... кім? Оның сипаты қалай |
| ... |
| |2. ... ... ... ... |
| ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... жырда не айтылған? |
| ... ... ... ... берілген? |
| |2. ... неге ... ... |
| |айт |
| | ... ... ... құда түсуі |1.Құда түсіп келген Келмембет қандай|
| ... ... |
| | ... ... ... ... жорығы|1. Жазаланған Келмембет Қараманға не|
| ... |
| |2. ... ашуы ... |
| ... |
| | ... ... Қамбарды көмекке |1. Әзімбай Қамбарға қандай сәлем |
|шақыруы ... |
| |2. ... ... ... ... |
| | ... ... Қараманға баруы. ... ... не ... ... ... ... |мен ... ... ... |
| ... айт. |
| |2. ... ... ... |
| |3. ... ... ... |
|VII. Назымға ... | |
| ... ... не деп ... |
4. ... оқып ... соң, ... толық айтқызу. Ол үшін үйге тапсырма
бергенде, жауаптарының тезисін, жоспарын жасатқызу. Мазмұндау жүйелі болу
үшін, соған қарап ... ... ... ... ... ... сұрақтарын әзірлету.
7.Ұнаған жерлерін жатқа оқытқызу.
8.Жауаптарында да жырдан үзінді ... ... ... ... болады, бала кабілетіне карай).
Жырға әдеби талдау жасау
а) Жырдың идеясын ... ашу. Оны ... ... ... ... ... ... сұрақтар қоюға болады:
1. Қалай ойлайсыңдар, жырда қандай мәселелер сөз ... ... ... ... ой ... ... негізгі ойы қай бейне арқылы көбірек көрінеді?
ә) Жыр кейіпкерлері туралы пікір жинақтау:
1. Қамбардың ... ... ... ... айтар едің? Сұрақ-жауап,
практикалық жұмыстар арқылы талдау.
2. Қамбар бейнесін жасай отырып, халық не ... ... ... ... не айтар едің?
1. Назымға қарап бұрынғы казақ әйелдері қандай болған деп ойлайсың? Оның
бейнесінің негізіндегі халық арманын не деп ... ... ... ... ... жек ... ... қайсы?
4. Назымның ағалары туралы қандай ойдасыңдар?
5. Портреттеу, суреттеулерді тауып, оның кейіпкерлер іс-әрекетін ашудағы
маңызы мен орнына тоқтал.
б) Тіл көркемдігі, өлең ... ... ... ... ... Жырдан асыра, әсірелей суреттелінген жерлерді табу, оның маңызына
тоқталу.
2. Теңеулерді, эпитеттерді табу. Аллитерация, ассонанстарға назар
аудару. Оның қолдану маңызына ... ... ... оның ... орнын, маңызын ашу.
4. Өздеріне ұнаған айшықты сөздер, сөз тіркестерін тапқызу. Ұнау себебін
дәлелдету.
5. Сөздік жұмыстарын жүргізу.
Жырды талдау кезінде сурет-мысалдарды ... ... жыр ... ... ... ... суреттер салғызудың манызы
зор. Мүмкін болса, жыршы-термешілермен кездесу өткізіп, жырдан үзінді
жаттатып, оқушыларды да жырды мақаммен айтқызуға талаптандыру жұмыстары
тиімді болмақ.
Батырлар жыры ауыз ... ірі ... ... ... ... сыныптарда оны оқытудың өзіндік жолдары қайсы?
1. Жыр ... ... ... ала ... оқып келу, сыныптан тыс
оқу арқылы жүзеге асырылады. Төменгі сыныптардағыдай емес, жыр толық
беріледі, оны талдау да ... ... Жыр ... тез, әрі өз ... ... меңгеру үшін, мұғалім
басты-басты эпизодтарын қамтитын сюжеттік жоспарды ұсына алады. Келесі
жырды оқуға бергенде, оқушылар осындай жоспарды өздері жасайды.
(Ескерту: 9-сыныпта ... ... ... берілген).
3. Бұл сыныптарда жырдың мазмұнына қарағанда, толық әдеби талдауға
ерекше көңіл бөлінеді.
4. ... ... ... тарихи негізі, яғни халқымыздың басынан
өткен тарихи оқиғалары осы батырлар, ... ... ... Бұл ... ... өзі, ... тарих пәні мұғалімінің
көмегімен жүзеге асырады. Кейде оқушылардың өздеріне дайындатып,
қысқаша хабарлама жасатудың да маңызы бар.
5. Танымдық: іздендіретін, ойландыратын ... ... ала ... өз ... ... ... жаңа сабақ кезінде
пайдаланып отыру, әңгімелесу, пікір таластарын туғызудың да
тиімділігі ерекше болмақ.
Ғылыми материалдармен мынадай жұмыстар жүргізуге ... ... ... ... ... ... еңбектің нақты жерлерін
көрсетіп беріп, оқушылардан оны ... ... ... ... ... ... Ғылыми материалдарды оқып, жауаптарының жоспар-тезисін жасау, ... ... ... ... ... ... ... өз пікірлерін
ортаға салып (тақырып бойынша), салыстыруға, әдеби айтыс ұйымдастыруға
бастамашы болады.
Батырлар жырын ... ... ... ... ... ... зор. Мысалы, жырдағы «Әйелдер бейнесі» немесе «Қалмақ
батырлары», «Батырлар бейнесі», «Ат - ... ... ... ... ... ... ... болады. Әйелдер бейнесін
салыстыруда «Алпамыс ... ... ... ... ... ... Қарлыға; «Ер Тарғындағы» Ақжүніс бейнелерін алуға
болады.
Салыстыру жұмыстары үшін мынадай сұрақтар мен тапсырмалар ... ... ... ... ... тән ортақ қасиеттерді сарала.
2. Өзіндік ерекшеліктері, айырмашылықтары туралы қандай пікірдесің?
3. Әйелдер бейнесі ... ... ... ... ... ... не
айтар едің? Халқымыз аналарға, әйелдерге қандай көзқараста болған деп
болжам жасайсың?
4. «Батырлар жырындағы» ең ... ең сұлу деп ... ... ... ... қай кейіпкер ұнайды? Ұнау себебін дәлелде.
5. Жырлардағы әйелдерге берілген портреттеуді салыстыр.
а) Поэтикалық тіліне назар аудар, яғни портреттеуде қандай ... ... ... ... бар ... ... өлең ... бұрын өтіп кеткен тұрмыс-салт жырларымен
салыстыруға болады.
7. Образдарды талдағанда да немесе тіл көркемдігі ... сөз ... ... ... ... манызы зор. Мұғалім өз түсінігінде де, ... да ... ... ... ... ... ... мысалдар
келтіріп, дәлелді сөйлеудің орны бөлек. Себебі, жырдың тілі күрделі, оны
тіпті мәтінге жақын ... да қиын ... ... ... ... ... ... кұралдардың да тиімділігі бар.
Мысалы, «Ер Тарғын» жырындағы Тарғын бейнесін оқытуда төмендегі көрнекі
қүралды пайдалануға болады (кесте-шіакат етіп жазып пайдалану).
Үлгі:
|Оқиға ... ... ... ... ... ... |а) ... қарсы алады |Тарғын - үлкенді сыйлай ... Қарт ... |ә) ... ... әдеп |білетін, бас-қаның ... ... ... ... ... мойындай |
| |б) Қарт ... ... ... ер. Ол - ... |
| ... күш иесі ... ... намысты батыр |
| ... | ... ... жыр ... ғалымдар, фольклористер пікірін, бағаларын жазып, іліп
кою, керегінде пайдалану.
б) «Батырлар жыры - ... атты ... ... да болады. Мысалы,
артистер ойынынан көрініс, жыр кітаптарының ... ... ... ұғым беру (төменгі ... ... ... ... ... ... ... байланыстыру).
Мысалы, мынадай практикалық жұмыстар орындауға болады:
13. Қанатты сөздерді теріп жазу, оның маңызын анықтау.
14. Архаизм, тарихи сөздерді тауып, қолдану ... ... ... ... Батырлар жырының ауыз әдебиетінің баска түрлерінен басты-басты
айырмашылық, ерекшеліктерін саралау.
* Аллитерация, ассонанс, гипербола, литота, ... ... ... ... жасау, олардың қолдану орны маңызын дәлелдеу.
* Сөздік жұмысын жүргізу.
* Оқушылармен ... ... ... тыс ... ... барлығында да шығармашылық, іздендірушілік сипат болуы.
ЛИРИКАНЫ ОҚЫТУ
Лириканы окыту күрделілігі оның жанрлық ерекшелігінде ғана ... ... ... оған ... ... қарым-қатынасында. Әсіресе, 5-8-
сыныптар оқушыларының көбі поэзиядан гөрі, қызықты мазмұны бар, айтайын
деген ойының бәрі ... ... ... ... ұнатады.
Мұғалімге оқушыларды лирикалық шығармаларға қызықтыру, ... ... ... ... ... ... жеңілірек тиеді.
Лирикалық шығармаларда ақын өз ойы, өз сезімі, өз күйін тікелей кейіптеу
арқылы жеткізсе, лириканың сол өзіндік қасиеттерін ... ... ... ... ... нәзік сезімі, ұшқыр ойы болуы ... кой. Ал ... ... ... ... бола бере ме?! ... ... емес, жүрекпен, сезіммен қабылдау керек десек, ол шығармаларды
бала қалай меңгерді, нені сезді, неге тебіренді, қандай көңіл күйде ... ... де ... ... ... ... Міне, сондықтан да
лириканы оқытудың күрделілігі осында жатыр.
Әсіресе, 5-8-сыныптарда сабақ басталмас ... ... ... ... ... қою, ... ... өтілгелі отырған лирикалық шығарманың
әні болса, әнімен қойып қоюдың, ... ... ... ... ... зор. ... күйін, сезімін тебірендіріп дегендей.)
Мысалы: 8-сыныпта Қасым Аманжоловтың «Туған жер» өлеңін, 5-сыныпта
С.Сейфуллиннің ... ... ... өтер алдында олардың әндерін де
тыңдатудың пайдасынан ... ... ... ... шығармаларды 5-8-сыныптарда оқытуда мына мәселелерге көңіл
бөлу ... ... ... әдеби-теориялық бастапқы ұғым беру, оны, біріншіден,
тереңдете беру. Яғни, сабақтың алғашқы кіріспесінде лирикалық шығармалар,
олардың өздеріне тән негізгі қасиеттері туралы сөз ету. ... ... ... оқып ... ... ... мысал, әңгімелермен салыстыра
отырып, лириканың өзіндік ерекшеліктерін тұжырымдап, қарапайым, ұғынықты,
қысқа ғана түсінік
беру.
ә) Өлеңді үйде алдын ала оқып, танысуға ... Ол үшін ... ... ... ... ... алайық (5-сынып).
Үлестірме-нұскау.
7. Өлеңді асықпай 2-3 рет оқып шық, ... ... ... ... қара, не белгілеп қой.
8. Күз суреті қалай бейнеленген, ... ... ... ... ... ... мәнермен оқыр едің?
10. Өлең қандай көңіл күймен жазылған? Ең ... ... ... ... ... табарсың?
- Күз суретімен қоса, кімдер бейнеленген? Олардың ... ... ... ... өлеңнің поэтикалық көркем тіліне, құрылымына міндетті түрде
назар аударуы, өзі талдамас бұрын, оқушылармен жұмыс жүргізуі керек. ... ... ... ... ... сұлу деген бейнелі сөздер, ұтымды,
шебер шыққан сөз тіркестерін сұрап білудің маңызы зор. ... ... ... мақсаттарының бірі -оқушыларды поэзияны сүюге баулу, оның
кестелі тілін сезіне білуге, эстетикалық ләззат ала білуге, әдемі, ... ... ... ... ... ... жұмыс оқушыларды өз беттерімен
әдеби мәтінді талдауға да дағдыландырады.
в) Өлеңді әуенмен, сазымен мәнерлеп оқуға, жатқа оқуға ерекше ... ... ... ... ... бағдарлату, оқушылардың өз сезімі, өлеңнің
әсеріне де назар аудару.
д)Тақырыпқа сай музыканы, ... ... ... да өнер ... ... тиімді пайдалану.
е)Тиімді, көңілді оқу жағдайын туғызу. Жағымды ахуал жасау (балаларға
ұрыспау, т.б.)
з)Қабілеттерін, шабыттарын ояту, белсенділіктерін арттыру мақсатында
шығармашылық сипатта\ғы әдіс-тәсіл-ер ... ... ... ... ... ... концерт-сабақ пәнаралық
байланыста өтетін сабақтар, т.б.); музыка пәні, бейнелеу өнері, т.б.
пәндер мүғалімдерімен сабақты бірге өткізу.
Абайдың ... ... ... ... ... алдын ала
берілген үлестірме-нұсқауды пайдаланып, әңгіме жүргізеді (жоғарыда айтып
өтілді). Ол үшін мүғалім үлестірме-нұскауларын іштей бір ... ... еске ... ... кейін, өлеңді өзі мәнерлеп оқиды.
Оқушыларға да ... тағы бір ... ... ... бірден өзі талдаудан
бұрын, балаларды алдын ала ойландырып, толғандырып ... ... ... ... талдауға баулу, поэзиялық шығармаларды өз
беттерімен оқытып, өз пікірлеріне жол салуда мұндай тәсілдің ... ... оқып ... ... мәтін бойынша жұмыс жүргізіледі.
Талдау сұрақтары:
21. Күз көрінісі қай шумақтарда суреттелген? (Өлеңнен тауып оқиды.)
22. Ақын күз ... ... ... ... ... өз ... ... түрде береді.)
23. Оқулықтарда берілген «малма», «шомшы», «күзеу», «оты жоқ» деген
сөздердің мағынасына тағы бір назар аударындар.
16. Ақын өлеңде тек күз ... ғана ... ... Адам ... ... ... ... үзінді оқиды.)
18. Жан-жануарлар тірлігі ше?
19. Күз суреті неге сонша жабырқаңкы берілген?
20. Өлең арқылы ақын қандай мәселе ... не ... ... ... ... ... «Күз» өлеңін өту барысында Левитанның немесе басқа суретшілердің осы
тақырыптағы суреттерін іліп қоюға ... ... ... ... отырып,
өлеңдегі күздің сөзбен салған бояуын салыстырып, сол арқылы ақын ... ... оның ... ... ... ... ... өте
тиімді келеді. Үндестік ретінде оқушылармен біріге отырып, «сұр бұлтты»,
«суық аспанды», ... ... ... болады. Суреттегі, өлеңдегі бұл
үндестіктің сыры -күз табиғатына байланысты шындықтың беріліп отырғанын
оқушыларға ... ... ... ... ... бояумен берсе, ақынның
сөзбен беріп отырғанын ... түсу ... Осы ... ... ... қаласының күзін еске түсіріп, оны Абай «Күзімен» салыстыру да
тиімді болмақ. Салыстыру үшін мынадай ... ... ... ... ... ... ... берілген дедік? Енді өз аулыңдағы
күз кезіндегі адамдар тірлігін айта ғой.
2. Ақын өлеңде «Қай ... ... де, ... ... Оның ... не? ... ... ауыл тап осындай жабырқаңқы ма? Себебі неде деп ойлайсың?
3. Өз аулыңның (каланың) күзіне ... ... ... осы сабақты интеграциялық оқуға негізделген трио сабақ (үштік
сабақ) ретінде ... ... зор. Орыс ... ... ... қосыла отырып, тақырыпты білімдік жағынан терең, жан-
жақты, әрі қызғылықты өтуге болады. Орыс әдебиеті мұғалімі орыс
ақындарының, соның ішінде ... ... ... тоқталып, орыс күзінің
«Алтын күз» аталу себебі, оның негізінде жатқан әлеуметтік жағдайларды
қысқаша әңгімелесе, әдебиет мұғалімі Абай «Күзінің» сүреңсіз суреті
негізінде сол ... ... ... ... шынайы көрінісі
берілгеніне тоқталады. Екі ақын да күз табиғатын ... ... ... ... ... ел жайымен астастыра бергенін
түсіндіру қажет. Ал бейнелеу өнері мұғалімі күз табиғаты бойынша ауызша
суреттеме береді. Суреттерде бояу ... ... Бір ... ... ... ... ... оқушыларға жан-жақты, әрі терең білім
беруді жүзеге асыруға болады.
Лирикалық шығармаларды өтуде оқушылардың ... ... ... көңіл бөлу керек. Осы сабақта ... ... өлең ... салдыру немесе шағын шығарма-суреттеме жаздырудың маңызы зор
болмақ.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... оқытатын мектеп, сыныптарда лириканы қалай оқыту керек? 8-
сыныпта Абайдың Әбіш ... ... ... берілген. (Жалпы, әдебиетті
тереңдетіп оқыту жолдары туралы осы кітаптың соңында
арнайы сөз қозғалады.) Ұлы Абай ... ұлы ... ... ... жуық ... Өлеңдерді оқыта отырып, мұғалім ең басты мақсат етіп жас ұрпақты
азаматтыққа, нағыз адам ... ... ... адам ұлы ... ... мақсатпен мағыналы өмір сүруді, отбасы тәрбиесін, оның
ұлттық сипатын, әке мен бала қарым-қатынасын алуы ... ... бір ... - ... ... ғылыми еңбектермен жұмыс. Сол
себептен де М.Әуезовтің Абай туралы ... ... Әбіш ... мен ғылыми пікірлерді сабаққа пайдаланудың маңызы зор болмақ.
Сондай-ақ М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының «Қарашыған» ... ... ... Абай ... ... ... ... болар алдындағы арыздасу хаты
(«Өкініште» бөлімі) сияқты материалдарды да тиімді пайдаланып, оқушылардың
дүниетанымын кеңейту, жан-жақты тереңдете білім беру ... ... ... ... ... өлеңнің дүниеге қалай келетіні, лириканың
бірнеше түрге бөлінетіні жайында да оқушыны ... ... ... туралы
өлеңде эллегия, көңіл күй басым ғой.) Сабақтың кіріспесінде мұғалім Әбіш
суретін көрсете ... ол ... ... ... ... Балалардың
эмоциясына әсер ету үшін, әрі өлеңді оқуға қызығушылығын арттыру
мақсатында Әбіштің қайтыс болар алдындағы әкесіне жазған хатын оқып ... ... Аға, қош! ... - ... ... ... ... бере алмай
кеттім!... Тағы арманым — Мағыш. ... ... ... ... ... ... ... көңілім адал!.. Рахиманы сүйдім...»
Эпопеядан осы үзінді оқылып болған соң: «Балалар, біз ... ... ... ... Абайдың өзіне артқан аманат-арманын орындай
алмай бара жатқанына өкінген Әбіш туралы өлеңдермен танысамыз. ... не ... ... ... ... ... ... ғана сүйсіндірмес, тірі болып, сау болса, халқында сүйсіндірер.
Қараңғы сахарасына жарық сәуле әкелер, алғашы адал буын сен боларсың!»
Міне, балалар, ұлы ақын ... ... ұлы ... ұлы ... ... ... жол тапса екен деп армандапты. Ал осы ұлы ... ... ... ақын ... ... ... ... енді соған құлақ
түрейік, -деп, өлеңді талдауға кірісуге ... ... ... туралы»
деген атпен үш бөлімді өлеңдер талдауға ұсынылған. Ең алдымен, мүғалім
өлеңнің бірінші ... ... ... ... Оқып ... сон, ... ... беріп, өлеңге әдеби талдау жасайды:
- Абай ... ... ... бейнелеген, оған қандай мінездеме
берген? (Оқушылар кітаптан үзінділер оқиды.)
Жауап былай болады:
* Ер ... ... ... бойы ... ... Осы өлеңге қандай тақырып қояр едің, такырыбың өлеңнің өзінен ... ... ... ақ ... Өнері оның жұрттан асқан... т.с.с. Содан соң мұғалім мынандай тапсырмалар
беріп, сұрақтар қояды:
* Шағын мінездеме беріңдер.
- Өздеріңе өлеңнің қандай ... ... Неге ... дәлелде.
11. Өзіңе бұрын кезікпеген тың сөз оралымдарын таптың ба?
12. Ақын көңіл күйі туралы не дер ... ... ақын ... ... ... ... ... өлеңнің үш бөлімі де осындай әдіс-тәсілмен,
оқушыларды әрі іздендіре, әрі ойландыра талданады. Мәтінді ... ... ... ... осы үш ... Әбіш ... мінезін ерекше ашып
тұрған жолдарын, өлеңдегі ақынның идеялық-эстетикалық мақсатын айқындап
тұрған шумақтарын ... ... ... ... ... толықтыра отырып, олармен пікірлесе отырып, мұғалім осы
сұрақтарға жауап береді: яғни осы үш өлең бір Әбішке ... да, олар ... ... ... ... ... ... Әбіш жай Әбіш емес, ол - ердің
ері, ал «ер» деген сөз мағынасының тереңдігін атам қазақ кез келген адамды
«ер» ... ... ... Әбіш ... жоқтау сарыны барын, ұлы Абай
арманы, зарының басымдылығын, оның «Жасқа жас, ойға
көрі» даналығын ... ... өлең ... ... ... Әбіштен
күткен әке үмітін, яғни «жол көрсетіп, сонда өлсең» деген арманы жатқанын
саралап-
саралап айту ләзім. Мұғалім осы ... ... өзі ... да сұрақ қоя отырып, қорытындыласа, тіпті, дұрыс болмақ. Сонымен
бірге, Әбіш ... ... ... ... ... ... ... үлгісі
басқа да елдер ақындарында көп кезігетінін айтып, ... ... ... ... Пушкиннің «Нянясына» арнаған өлеңдері туралы да сыр шертудің
артықтығы жоқ, Абайға дейін де халық азаттығы үшін күрес басында түрған
Исатай ... ... ... ... ... ... тиек етуге болады.
Мұндағы мақсат - тек жан-жақты, терең білім беруде ғана емес, ақындар бір
адамды жоқтап, сол арқылы мадақтап, не соған ... өлең жаза ... ... халықтық маңызды мәселелерді
көтеретінін, мысалы, Абай Әбіші арқылы ... ұлы» ... ... ... ... арқылы азаттық үшін құрбан болған халық
батырын дәріптейтінін, Пушкин қарапайым халықтан шыққан орыс әйелін Ана
дәрежесінде көрсететінін айтып кетудің әрі ... әрі ... ... ... ... бір мәселесі - ғылыми еңбектерді пайдалану.
М.Әуезовтің Абай жайындағы зерттеулерінен оның Әбішке арналған ... ... ... ... ... Әбіш туралы өлеңдерді сендермен біріге отырып, талдадык, ... ... ... ... осы ... ... баға ... екен, соны
тыңдап керейік», -деп, үзінділер оқуға болады. Мұндай күрделі жұмыстарды
тиімді жүргізудің бір ... ол ... екі ... ... ... ... ... әр жұпқа таратуға болады. Өз үлестірме-
тапсырмаларын оқып болган соң, олар ... ... ... ... ... осы уақыт ішінде өз қалауы бойынша жұптар жанына барып,
түсініктерін тыңдап, көмек беріп ... ... ... ... практикалық жұмыс біткен соң, мұғалім төмендегідей сұрақтар қойып,
сабақты ары карай жалғастырады:
–Балалар, Мұхтар Әуезов өлең ... ... ... ... ... ақын шеберлігі, көркемдік тәсілі туралы не депті?
* Әбіш туралы тың ... ... ба? Біз нені айта ... ... қай пікірі өзіңе ұнайды? Ұнау себебін түсіндіруге тырыс. (Әрине,
бұл сұрақтар жауабына мүғалім оқушыларды өзі жетелеп отырады, түсіндіреді,
қорытындылайды.)
Тереңдетіп оқытудың тағы бір ...... ... ... ... ... дарынына әсер ету, икемділігін
арттыру жұмыстары осы сабақтарда назардан тыс калмауы керек. «Әбіш туралы
өзің кандай өлең ... ... ... ... ... ... ... едің?»
деген тақырыптармен өлең жазуға (әрине, қабілетіне карай) баулуға болады.
Сондай-ақ үйге төмендегі ... бере ... ... шағын мінездеме жаза
білуге баулу да тиімді болмақ.
Үлгі:
Әбішке дәйекті шағын мінездеме
|Өлең ... ... ... ... ... |
|бөлімдері | ... | |
|I ... ... ақ |«Ер ... ... ... ... - елден |
| ... ... ... ... бойы ... ақылды |
| | ... |әрі ер, |
| | | ... ғы- |
| | | ... ... |
| | | |ты, ақ ... |
| | | ... |
Лирикалық шығармаларды көркемөнер туындыларымен ... ... ... ... Мысалы, Жұмағали Саиннің «Есімде Айдар өзені»,
сондай-ақ ... ... ... «Домбыра» (8-сынып) өлеңдерін өту
кезінде музыкамен байланыстырудың маңызы зор ... ... ... - ... ... айқас лирикасы. Лирикалық кейіпкер
еске түсіру арқылы, лирикалық ... ... ... ... ... түсіреді. Азаттық ерлері өлмек емес, олар үнемі тірілерді «тербетіп,
тірілерге ой салады». Соғыс ... ... де, ... де, ... да ... заңы біреу - өлім не өмір. Міне, өлеңнің осындай қасиеттерін, терең
ойын ... ... ... ... ... ... түсінікті. Сабақ
басталар алдында «Қасиетті соғыс» өлеңін немесе «Кестелі ... ... ... ... ... ... ... асықтырмай, қайта әнді
тыңдауларына, бір сәт болса да, ойға шомуларына жағдай туғызу керек. ... ... сөз, ... ... ... жөн. Музыка аяқтала бергенде,
өлең мәнермен оқылуға тиіс (үнтаспаға жазып, оны тыңдаудын да тиімділігі
зор болмақ). ... ... ... ... ... ... ... -
лирикалық туындыларды өтудің тиімді әдіс-тәсілдерінің ... ... ... соң, ... ... екі түрлі дауыс ырғағымен оқиды. Біреуін
екпінді, шабытты, жігерлі үнмен, екіншісін мұңды, сазды, ойлы, ... ... ... осы оқу мәнері арқылы да проблема туғызуға болады. ... өлең ... оның ... ... ... ойын аша алады?» - деген
сияқты. Өлеңді талдау алдында: «Балалар, бір сәт ойға кетейікші, ақын ... ... ... үстінде жазған ба, жоқ, сғгыстан соң ... ба?» ... ... қою ... Ал енді бір сәт ұшқыр қиялымызға жол ашайық. Түн... ел ... ... ғана ... ... ... әуреге түсуде. Жаңа ғана шырт ұйқыда
еді. Сонау Украина орманында қалған ... - ... ұл» ... жанына
кеп, әзілдеседі, бірақ... бірақ бұл ... шорт ... ... ... сол күлкіні иелерімен бірге домалатып алып кетті... Ақын шошып
оянды... Екі досын еске ... ... ... лықсыған сағынышы жалынына
қоса, көз жасы да ... ... ... оятып алмайын деп, басқа бөлмеге
барып, шырақ жарығымен «Айдар, Айдар, ақ Айдар!» - деп, бастап кетті...
Ал енді ... ... көз ... ... ... Өлең ... ... деп
ойлайсындар?.. Өлеңді өздерің қандай мәнермен оқыр ... ... ... ... ... ... ... жұмысын
бастауға болады. Әрине, бұл жерде бұрын оқушыларға таныс емес Жұмағали Саин
туралы ... ... ... оның ... ... өлеңде сөз етілген
партизандық жолына қысқа да әсерлі түсінік беру керек.
Лирикалық ... ... ... ... ... ... таңдап алған
дүрыс. (Тақырып, сынып ерекшелігіне карай.) Мысалы, осы сабақты «Еске алу»
сабағы, «Ерлік» сабағы деп немесе «Айдармен сырласу» сабағы ... ... ... ... ... |Қысқаша ... ... ... |
| | ... | ... |
|I ... ... келбеті,|Сырласу, ақын |«Өр Айдар», |
| |көп ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... жолы ... |«Сұлу Айдар, |
| | | ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |«Ол ... |пайдалану, |оты» |
| ... | ... | |
| ... ... ... | |
| | ... үшін | | ... |«Өмірді шықтым |күрес... | | |
| ... | | | ... ... ... ... ортақ талап көркем
компоненттеріне талдау. Бұл өлеңде ерекше еске ... ... - ... ... ... ақын ... ... кейіпкердің әр алуан
рендерінің тоғыса келуі (сағыныш, өкініш, куаныш, сенім, оптимизм, қайғы,
мақтаныш).
Талдау ... ... ... ... айналасында шағын
сырласу, пікірлесу әңгімесін өткізу керек. Себебі, лирикалық шығармалардың
бәріне тән ... ... ... ... ... ... кейіпкер өмір сүреді.
Сұрақтар:
- Өлеңдегі лирикалық кейіпкерге сипаттама бер.
Ж а у а п:
21. Ол - бұрынғы партизан, ер ... өмір үшін ... адал ... ... ... кейіпкердің көңіл күйіне сипаттама бер.
|Шумақтар ... ... ... |
|I ... ... алу, ... ... ... Мұң, ауыр ... - III шумақтар IV |Өмір, өлім күресі. Тербеліп ойға түсуі. ... ... ... ... ыстық сезім, достық сезім, серт беру, |
|IX шумақ ... |
|X ... | ... ... жауап беру үшін, төмендегі көмекші құралды көрнекі етіп жазып,
ұсынуға болады.
Е с к е р т у: ... ... ... ... өздері айтады. Тек бірер
жауабы ғана үлгі ретінде беріледі.
Қасым Аманжоловтың «Туған жер», «Домбыра» өлеңдерін оқыту ... ... ... тиімді болмақ. «Туған жердің» өз әуені, әні арқылы
тамаша лирикалық шыгармаларда әуен ... ... ... ... ... ... кетудің артықтығы жоқ.
«Домбыра» өлеңін талдау сабағында ... ... пәні ... ... ... күйші-домбырашылармен кездесу сабағы тиімді болмак.
Мұндай сабақтарды ... ... ... ... ... ... болады. «Домбыра» өлеңі - адам сезімінің нәзік
қылына, нәзік пернелеріне әсер ... ... ... ... ... ... жан рухын баурап алатын қасиеті бар музыка әлемі туралы өлең.
Сол себептен де Қасым сол ... ... ... ... ... пәні
мұғалімі оны оқушыға жеткізуге талаптанса, ал сабаққа ша-қырылатын ... ... ... жеткізуге талаптанса, яғни сөз-әуен үйлесім тауып
жатқан мұндай сабақтардың тек ... ... ... ... нәр
беретініне ешқандай шүбә жоқ. Оқушыларды әдемілікті сүюге, одан ләззат ала
білуге ... ... ... ... ... ... рөлі зор. ... да оны оұытудың тиімді жолдарын қарастыра
отырып, мүғалім міндетті түрде осы мәселелерге де, яғни ... ... де ... ... бөлуі керек.
Лирикалық шығармаларды өту әдістемесін сөз ете ... енді ... ... ... ... ... қызығушылығын қалай
туғызу керек, оның тиімді әдіс-тәсілдері қайсы, осы мәселеге тоқталайық.
Жоғарыда айтылғандай, лирикада ақын сезімі өмір ... ... оны ... ... Екі ... түйіскенде ғана, яғни ақын ... ... ... ... ... бір-бірін тапқанда ғана ол туралы сөз
қозғау тиімді ... ... ... ... ... оны ... оқуға, өмірлік сырлас досы етуге талаптандыру оны ... ... ... табылады. Оқушылардың оған деген жағымды ... ... ... ... ... Бұл жұмыс сонау мектепке алғаш
келген күндерінен, ... ... ... аттаған күндерінен басталуы
керек. Оқу-тәрбие жұмысы дұрыс қойылған мектептерде бастауыш сыныптар мен
жоғары ... ... ... тығыз байланыс болады. Әсіресе, 3-сынып
оқушыларын оқытудың жаңа баспалдағына психологиялық жағынан ... ... зор. Үш жыл бойы бір ... ... ... ... енді әр
пәнді жеке, әрі әр мұғалімнің оқытқанына бірден бейімделе алмайды.
Әсіресе, ... ... ... ... кім ... осы мәселелер
шешіліп, сабақ ... пән ... ... ... ... ... ... балалары өлең жаттауды ұнатады, мүғалім тапсырмасын
бұлжытпай ... ... Осы ... ... алмай, келесі
сыныптарда тапсырма бойынша өлеңнің ... ... ... мән-мағынасын түсініп жаттауға баулу тиімді болмақ. ... ... сәби ... ... яғни ... сүюге баулуда жүйелі,
әрі қызықты әдіс-тәсілдер пайдалануы керек. Өлеңді ... ... ... ... ... сабаққа көркемсөз оқудың шеберлерін
шақырып, кездесу өткізу, табиғатка саяхат жасау, сол жерде ... ... ... ... оны ... суреттер көрсету, әндер
тыңдап, алған әсерлері бойынша ізін ... ... ... өткізу,
сыныптан тыс оқуларда лирикалық шығармаларға көбірек көңіл бөліп, ... ... құру ... ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізу нәтижелі, тиімді болмақ. Кейбір ұстаздар тәжірибесінде әр сабақтың
алдында «поэзияға» 3-5 ... ... ... бір ... ... ... сүйетін өлеңдерді оқуға, жатқа оқуға, өз өлеңдерін оқуға
мүмкіндік ... Егер бұл ... ... ... жүйелі
ұйымдастырылғанда, оның нәтижесі де ... ... ... ... ... мұндай «кездесулерді» аптасына 1-2 рет ... (әр ... ... ... оқу ... ... көркем туындының, яғни лирикалық өлеңнің
мазмұны, мәніне байланысты болып ... ... ... ... көтеріңкі ырғақ, көтеріңкі леппен оқылса, табиғат, махаббат ... ... ... ... ... оқылады. Лириканы мәнерлеп оқуда әр
сөз, әр тыныс белгісі де үлкен рөл атқарады. Мысалы, Қасымның ... ... «Уа, ... ... ... - ... жер» ... жолдар бар. Осы
жолдардан ақынның туған жеріне деген терең ... ... әрі ... деген сөздер арман, еліне деген ... ... ақын ... танытады. Ал осы сөздері ерекше бір арманды леппен, ... ... ... тармағы, шумағы, тіпті дыбыс үндестіліктеріне де назар
аудару керек.
Мысалы, Мағжанның ... ... т.б. ... ... ... Ақын ... ... жасайды, дыбыс арқылы махаббаттың лапылдап
тұрған жалыны беріледі, дыбыс келісімдері арқылы ... ... ... ... ... әр ... өз нақышымен оқи білудің маңызы бар.
Бұдан шығатын қорытынды: лирикалық шығармаларды мұғалім қандай әдіс-тәсіл,
сабақ ... ... өтсе де, ең ... оны мән-мағынасына қарай дұрыстап
оқи отырып, талдаудан бастау керек.
ПОЭМАНЫ ОҚЫТУ
Поэмаларды оқыту әдістері олардың жанрлық ерекшелігінен ... ... ... ... пен ... ... ... тұрып,
күрделі, ауқымды проблемаларды көтереді. Мұндай поэмаларға С.Сейфуллиннің
«Көкшетауы», Ілияс Жансүгіровтің «Қүлагер», т. б. ... ... тағы бір түрі - ... лирикалық поэмалар. Сәкеннің
«Альбатросы», С.Торайғыровтың «Кедейі», ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар болмайды,
дегенмен, поэманың басынан аяғына дейін әңгімеші рөлін атқаратын лирикалық
кейіпкер, оның сезімі. Лиро-эпикалық ... ... ... ... ... ... ... үшін, мәтіндік талдауды, автор ізімен
талдауды қолдану тиімді. Мысалы, Ілиястың «Даласын» оқытудың жемісті жолы
-алдымен ... ... Ол үшін ... оқи отырып, әр бөлімге
аннотация беру керек. Аннотацияны оқушылар үйден жазып келіп, ... ... ... ... күрделілігін ескере отырып, оның
әр бөлімі бойынша ... ... ... ... іліп ... ... ... бөлімдері
|«Арнау» ... ... ... ... даласының шапқыншылыққа |
| ... ... шал ... ... қарай сұрақ-жауап арқылы поэмадағы лирикалық кейіпкер (ақын) әңгімеші
- тарих шал ... ... ... ... ... әңгіме
қозғалады. Тіл көркемдігі, өлең құрылысындағы ерекшеліктерге де ... ... беру ... ... ... образдық талдаумен де, мәтіндік
талдаумен де оқытуға болады. Ең тиімдісі - ... ... ... ... қалай өтуге болады, соның бір үлгісі ұсынылып отыр.
I. Жансүгіровтің «Құлагер» ... - ... ... проблемасы,
тақырыбы, маңызы жағынан роман тектес шығарма. Поэмаға әдеби талдау алдында
оның мазмұнын түгелдей оқыту, меңгерту айналасында еңбек ету ... ... ... үйге ... ала ... береді.
Жалпы сыныптық тапсырма:
1. Поэманы түгелдей оқып, мазмұнымен танысу.
2. Әр бөлімге қысқаша аннотация жазу. Топтық тапсырма топ ... ... ... ... то ... ... ... С.Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасындағы Көкше
көріністерімен салыстыру (поэтикалық тілі, әр ақынның өзіндік стилі, т.б.).
П то ... ... ... ... ... ... поэманың «Бай, бай,
Құлагерім» бөлімі бойынша Ақанның Құлагерді жоқтау өлеңімен салыстыру.
Мақсат: Ілияс өз поэмасында Ақанның «Құлагер» өлеңін ... ... ... ... ... ... өлеңін поэмадағы «Құлагер» сынымен салыстыру
(Күреңбай сыншы берген сипаты).
Мақсат: Екі ... ат ... ... шеберлігі, яғни поэтикалық үндестік
туралы іздену. Тапсырманы мына үлгіде орындауға болады:
|Абай ... ... |
| | ... ... бас, ... ... бас, қамық құлақ, | ... қоян жақ ... жақ | ... ... ... ... ... ғалым-сыншылар, әдебиетшілер пікірі бойынша
қысқаша хабарлама жасауға дайындалу.
Ескерту: Материалдарды мұғалім ұсынуы керек, әрі осы жұмыста балаларға
басшылық жасайды.
2. 10-сынып оқулығы ... Ақан сері ... ... ... т о п
Поэма бөлімдері бойынша ... ... ... ... ... жасау, оны сабаққа пайдалану үшін, кестеге жазып ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... асы, үш жүздің|1. Халықтың Ақанды |
| ... ... ... ... |1. ... Құласымен | |
| ... ... ... ... таса |
| |2. ... ... ... ... |
| ... |3. ... ... |
| |3. ... ... |
| ... |4. ... ... ... |
| |4. ... сыны ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ұзақ шығармалардың
қатарына жатады. Бір-екі сағат ішінде оны тұтастай өзінің мәні, мағынасы,
әдебиеттен алатын орнына қарай ... ... ... ... ... ... ең ... деген әдіс-тәсілдер, оқу формалары, оқу жабдықтарын
сұрыптап алуы керек. Әдебиетті оқытуда
көрнекіліктің орны ... ... ... Әсіресе, көлемді шығармаларды,
оның ішінде поэмаларды оқытуда оның маңызы зор. ... ... ... ... ... кейіпкерлері, поэтикалық тілі, ақын стилін тұтастай
қамтитын, оқушы ... ... ... ... етіп ... дәрежеде
жасалуы керек.
Көрнекілік үлгісі (үзінді беріліп отыр).
«Құлагер» поэмасы. Сюжеті, композициясы, поэтикалық компоненттері:
|Бөлімдері ... ... ... ... ... |
| | |мен ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... леп, ... |
| | ... ... |
| | ... тілі: |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | | |
| | ... ... |
|«Туған жер» ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| | ... ... теңеу, |
| | ... ... |
| | ... келуі (сұлудың |
| | ... «бал ... |
| | ... тас) |
| | | |
| | ... баяндау, |
| | ... ... ... |Ақан сері, оның ... ... ... |
| ... жағдайлары. Ақан |Лирикалық шегініс |
| ... ... | |
| | | |
| | ... ... |
| ... асы, ас ... ... |
|«Ас» ... асқа ... ... ... |
| ... ... ... эпитет |
| | | |
| | ... ... ... | ... ... ... ... асқа ... ... метафора, теңеу |
| ... ... ... | |
| ... | ... ... ... ... |Әдіс-тәсілдер, оқу |Оқу жабдығы, ... ... ... ... ... ... ала ... |а) ... ... ... ... ... | ... |ә) ... ... | |
| ... әңгіме | |
| | | ... ... ... |а) ... ... |
|кіріспе бөлім |ә) ... | |
| |б) ... ... | |
| | | ... ... ... |а) Проблемалы баяндау |Портрет (Ілияс) ... ... |ә) ... ... | ... |б) ... ... |
| ... | |
| |в) ... ... | |
| | | |
| |а) ... оқу ... ... лирикалық |жұмыс ... ... ... оның ... |ә) ... әдіс ... Ақан ... |
|жер» туралы толғанысы |б) Сұрақ-жауап |тыңдау. |
| | ... ... |
| |а) ... | ... қаһарманның |ә) Кітаппен жұмыс |Таспадан үзінді тыңдау |
|Ақан туралы ... |б) ... әдіс | |
| | | ... бас |а) ... ... | ... Ақан |ә) ... ... | ... |б) ... ... |
| ... | |
| | | ... ... ... |а) ... ... ... ... |оқу. ... (ТСО) |
| |ә) ... ... | |
| ... | |
| |б) ... | |
| | | ... Күреңбай сыншы |а) Топтық жұмысты тыңдау| |
| |ә) ... оқу, ... |
| ... ... | ... ... |а) ... әңгімесі | ... |ә) ... оқу | ... құрбаны – екі | ... ... ... ... | | |
| | | ... |а) Сұрақ-жауап | ... |ә) ... әдіс | |
| | | ... ...... |а) Кітаппен жұмыс, | ... ... оқу. | |
| |ә) ... әнін ... |
| |б) ... ... | |
| |в) ... дәрісі | |
| | | |
| |а) ... ... | |
| ... | ... көркемдік |ә) Мәнерлеп оқу | ... ... |в) ... хабарламасы | ... ... ... | ... ... ... сұрақтар жүйесі
1. Поэманың тарихи негізі туралы қандай дәлелді пікір айтар едіңдер?
2. Поэмада Құлагерден гөрі, Ақан жайлы көп ... ... бола ... ... неге «Құлагер деп аталған?»
3. Поэма негізіндегі ақын ойы, ... ... ... ... ... ... ... ең басындағы «Толғану» бөлімінің поэма проблематикасын ашуда
маңызы бар ма?
5. Лирикалық шегініс ... Акан ... Ақан ... ... сыр ... мақсатын қалай түсінер едің?
6. Поэмадағы палуандар күресі, сол күрес үстіндегі трагедияның шығарма
проблематикасына қатысы бар ... ... ... ... ақын нені жырламақшы болған?
8. Қалай ойлайсың, поэманың алтын қазығы ретінде неге Құлагер тағдыры
алынған? Оның ... ... ... ... ... ... туралы не айтар едің? Оның поэмадағы орнын сарала.
10. Поэманың халықтық рухы, халықтық сипаты ... ... ой ... ... ... ақынның ең басты стилі, көркемдік тәсілі неде деп ойлайсың?
12. ... ... мәні ... не ... ... Ақынның идеялық-эстетикалық табысын немен дәлелдер едің?
14. Өзіңе Абай сипаттаған ат пен Құлагер сипатының қайсысы ... ... ... үйге берілген топтық, жеке жұмыстарды, жалпы
сыныптық жұмыстарды ... ... ... ... ... кестеде көрсетілгендей, тақырыптың ең маңызды, дәнді түйінін
бөліп алып, бар назарды соны талқылауға, соны ... ... ... Бүл
әдіс, әсіресе, роман, поэма сиякты көлемді шығармаларда өте тиімді болып
келеді. ... ала ... ... ... осы ... элементтерін
талқылау кезінде пайдалану дұрыс. Әсіресе, ғылыми материалдардан берілген
хабарлама немесе салыстыру жұмыстарын өз ... ... ... керек.
Балалар жай тыңдаушы емес, мұғаліммен бірге еңбек етуші, білімді өз ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор. Поэманы бастамас бұрын, «Құлагер» әнін ... ... ... әсер ету ... ... ... ... поэма психологиялық тебіреніс сәттеріне
құрылған. Ақанның әніне шалқымай, толқымай, өрлігіне ... ... ... өлімін Ақанмен бірге жоқтамай сабақ тындау, сабақ өту
мүмкін емес ... ... Бұл ... ... оқудың, Ақан әндерін
күйтабақтан тыңдаудың маңызы зор. Шағын әдеби айтыс ұйымдастырып отырудың
да ... бар. ... ... аты мен Ілияс Құлагерінің сипатын
салыстыра талдатып: «Қай ақын жүйрік ат сипатын ерекше мүсіндей ... ... ... ... ... әңгіме өткізуге болады.
ДРАМАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ОҚЫТУ
а) Драмалық шығармалардың өзіндік ерекшелігі:
Әдебиеттің баска жанрына қарағанда драмалық шығармаларды ... ... бар. Ол ... ... ... ... табиғатына
тікелей байланысты. «Пьеса-драма, комедия - әдебиеттің ең қиын формасы», -
дейді М.Горький. Себебі, әдебиеттің проза; лирика жанрларында ... ... ... ... ... ... ... болады. Орыс
жазушысы Гоголь: «Пьеса тек ... ғана өмір ... деуі ... ... ой, мақсат, көзқарас бұл шығармаларда көмескі. Ол әр ... ... өмір ... де, ... көрерменнен ерекше ықылас
қойып, мұқият тыңдауды, көруді, ойлауды талап етеді. Драмалык шығармаларда
оқиғалар оқырман көз алдында жаңа етіп ... әсер ... ... Күшті
сюжет, ең бастысы, өткір, шиеленісті тартыс, өмірдегі қарама-қарсылықтар
-драманың өзегі, ... ... ... драмалық кейіпкерлердің өзіндік
ерекшелігі бұл жанрдың өзіндік ... дәл ... ... Орыс ... ... ... ... ғана тән ерекшелік сипаты бар жеке адам»
десе, ұлы Дидроның: «Драмада адам өмірін-егі ең маңызды, өнегелі ... ... ... ғана ... ... - деуі осыдан туса керек.
Драмада каһарман белгілі бір мақсат үшін ... сол ... оның ... ... ... ... көрінеді. Драмадағы тағы бір ерекшелік,
каһармандар іс-әрекеті әр жаққа шашырамай, бәрі бір ... бір ... ... ... ... Драмалық шығармаларды талдау әдістемелері: 1. Талдауды бастамас бұрын,
балаларға өтілгелі отырған драмалық шығармаларды алдын ала оқыту керек.
Балаларға оқу барысында ... ... беру ... түрде
жүзеге асырылады. Әсіресе, ең негізгі, басты тартыстар, ... акт, ... ... көңіл бөлінуге тиіс. Оны мұғалім
үлестірме-нұсқау арқылы да жүргізеді. Мысалы, Ғ.Мүсіреповтің ... ... Баян ... ... оқу ... ... ... ұсынуға болады:
- Трагедиядағы басты тартыстар, оқиғалар, соған назар аудар:
а) Қарабайлар ... ескі ... оған ... жастар сезімі,
махаббаты.
ә) Аяр, сұм Жантық әлемі. Оның ішкі есебі. Қарабайға да, Қодар, Қозы ... да ... ... ... Қара жүрек Қодар. Оның ақ махаббат алдындағы кешірілмес күнәсы.
Малдың, ... аяр ... ... ... Қозы мен Баян, олардың ақ сезімі, махаббаты және дала жауыздығы.
г) Күнікей мен ... ... ... гуманизм, дала тағдырларына
қарсы айбынды үні.
д) Трагедияның зұлымдық пен жауыздық, сараңдық, аярлыққа ... ... мен ... ... ... ... өр, асқақ, салтанатты,
қасиетті
үні.
Осындай үлестірме тапсырмаларды ұсына отырып, оқушыларды ойландыратын,
іздендіретін сұрақтар беру де ... ... ... ... ... ... ... өлтіруінде тек өзі кінәлы ма, әлде
Жантық кінәсы одан асып түсіп жатыр ма?
2. Трагедияда өзіңе, әсіресе, не ... не ... ... ... айтуға тырыс, т.б...
Талдау алдында оқушыларға әдеби-теориялық ұғым берудің маңызы зор. Жалпы,
әдеби-теориялық ұғым тәжірибеде туынды ... ... соң ... ... ... Ұғым екі ... ... керек. Бірінші кезең көркем туындыны
бастау ... ... ... кезең көркем туынды талданып біткен ... ... ... кіріспе ұғымы беріледі. ... осы ... ... ... шығармалар, оның түрлері (трагедия, комедия, пьеса,
акт, көрініс, перде, сурет, ремарка, монолог, ... ... ... ұғым ... ... ... ... нақты мысалдар арқылы бұл
теориялық ұғым тереңдете берілуі керек. Мысалы, ... ... ... ол ... сөзі ... ... туындыларда монологке ерекше мән
берілетіні айтылса, екінші кезенде осы ... ... ... ... орны ... керек. Мәселен, актідегі Жантық монологі ... ... кім ... ... да, ... де ... ашып
тастайды. Жантықтың небір аяр істерін, оның себебін осы монолог дәлелдейді.
Қарабай қойнына зәр жыландай кіріп ... ... ең ... сол ... ... Қодар мен Қозы бірін-бірі өлтірсе, қауқарсыз Қарабайды Жантык
өзі бір жайлы етпей ме, сөйтіп, Баян да, ... мал да ... ... ма? ... ... ... ... қылмысқа итермелеу мақсаты,
тіпті шығарманың ең негізгі шиеленісі де сол ... ... ... ... ... ... талдау, немесе, содан көрініс
көрсетуден бастаудың маңызы зор. Сондай-ақ оқушылар қызығушылығын арттыру
мақсатында драманың жазылу тарихы, оны ойнаған артистер ... ... ... ... ... ... жазылған көрнекіліктерді
пайдалану
тиімді болмақ.
Талдауда мәтінге сүйену, үнемі соған арқа сүйеу, әсіресе, драмалық
шығармаларды оқытудың алтын арқауы болып табылады. Мұғалім ең негізгі
көрініс, актілерді,
монолог, ... ... ала ... сол ... жұмыс істеуі керек.
Мәнерлеп оқу, түсіндірмелі оқу, рөлге бөліп оқуға ерекше назар ... ... оқи ... сұрақ-жауап, проблемалық жағдаят тудыру, оны
шешу, т.б.
әдіс-тәсілдер арқылы талдау ары қарай жүргізіледі.
Талдау барысында жиі-жиі оқушыларды қозғау ... ... ... ерік беріп отыру да драмалық шығармаларды оқытудың
тиімді жолдарының бірі. Мысалы, «Қозы ... ең ... ... ... «Кәне, балалар, осы оқиғаны сахнадан көргеңдей айтьш беріңдерші»
немесе «Осы көрініс сахнада жүріп жатыр дейік, көз алдыңа қалай келтірер
едің?» ... ... ... ... ... ... да ... отыру керек. Оның басты себебі, драмалық шығармаларды оқыта отырып,
мүғалім театр көрерменін тәрбиелейтінін де ... ... ... мына
актіге, не оқиғаға қандай көрініс берер едің, қандай ... ... ... де ... ... ... ... Кейіпкерлер монологі,
диалогін үнтаспадан (мәнерлеп оқылған) тыңдау, қабілетті оқушыларды алдын
ала ... ... ... да ... орны ... ... ... басты мақсатының бірі, жоғарыда айтып
кеттік, оның табиғатын, әдебиеттің басқа жанрларынан өзіндік ерекшелігін
таныту. Осы ... ... ... ... ... ... ... осы жырдан алынған) «Қозы Көрпеш — Баян сұлумен» салыстырудың маңызы
зор. Трагедияны талдау барысында ... ... ... ... ... ... ... бар? Олар трагедияда сақталған ба?
2. Қандай кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... ... Қайсысын автор қосқан?
4. Кейіпкердің жырдағы сөйлеу тілін автор трагедиясында пайдаланған ... ... ... ... ... пайдаланылған ба?
Салыстыру сұрақтарын алдын ала үйге беріп, оқушылар-ың ойлауына жағдай
жасаған дұрыс. Салыстыру ... ... жыр мен ... ... ... жүзеге асырылады. Қорытынды сұрақ ретінде ... ... ... жыр мен ... айырмашылыктары неде?» деген
сұрақ қоюға болады.
Драмалық шығармаларды оқытудың жолдары көп. Ол -әр мұғалімнің ізденісі,
шеберлігіне де ... ... ... ... оның өзіне тән
оқыту әдістері, сабақ түрлері болады. Концерт-сабақтар, композициялық
сабақтар түрі - ... ... ... ... ... ... Төменде
драмалық шығармаларды оқытудың барысын көрсететін сабақ үлгісі беріледі.
М.О.Әуезов - драматург,
аудармашы
(Концерт-сабақ)
|Сабақтың негізгі ... ... ... |Оқу ... ... ... |формасы ... ... ... ... М.О.Әуезов |Алдын ала практи-калық|1. Кесте-плакаттар. 2.|
|-драматург ... ... ... |
| ... ... |Қосымша материал. |
| ... (гр. ... ... ... ... бар |- ... мақ-таны» |
| ... ... ... 1977 ж.) |
| ... ең ... | |
| ... | ... трагедиясы.|Үйге өз беттерімен |Альбом. ... ... ... ... |орындауға берілген |Иллюстрациялар. |
|өмір шындығына құрылуы |практикалық, ... |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... гр. | |
| |тап. ... | |
| ... ... |
| ... баяндау | ... ... пен ... ... ... таза ... ... ... үзінді |
| ... оқу, ... ... |
| ... | ... поэти-калық |Кітаппен (жалпы ... ... білу ... ... ... ... форма) жұмыс.|керек?» атты кабинет |
|идеялық шешімі ... ... ... ... ... ... ... |«Нені білу керек?» |
|тақырыбы, ... ... ... ... |кестесі ... ... ... ... | |
| ... | |
| | | ... ... Нарша|Мәнерлеп оқу. ... ... ... ... оқу (даралық |Артистердің портреттері.|
|жаңа сипаты. Сырым. ... ... ... ... |Проблемалық жағдаят. | ... ... ... | ... ... ... әдіс | ... ... ... ... | ... ... |сыныптық форма). | |
| ... ... | |
| ... ... | ... ... ... әдіс. |Кесте-плакат. Күйтабақ ... ... және ... ... |тыңдау ... ... ... ... | ... Трагедия |қатыстыра отырып) | ... ескі мен | | ... ... | | ... | | ... ... ... |Проблемалық баяндау. |Иллюстрациялар. ... ... ... ... | ... ... | | ... ... ... хабарламасы |Инсценировка. «Абай» ... ... ... ... ... |трагедиясында ойнаған |
|махаббаты. Айдардың ... оқу). ... ... ... ... |материалдар ... ... ... әдіс ... ... жұмыс, жалпы | ... ... ... | ... «Ревизор» |Зерттеу әдісі. ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... | |
| ... -Мұхтар | |
| |Осы ... ... | |
| ... баға ... | ... – шебер |Әңгіме-дәріс ... ... | | ... | | ... туындыларын| | ... | | ... ... | | ... ... қосымша материалдар:
а) М.Қаратаев. «Көркем сөздің асқан шебері» («Қазақ әдебиеті» газ.)
ә) Ы.Дүйсенбаев. «М.О.Әуезов» (3 - ... ... ... ... 1977 ... ... оқушылардың (алдын ала берілген) қысқаша хабарламасын
оқытудан бастадық. Консультант ... ... ... ... әдебиетші, сыншы, актерлердің, өнер саңлақтарының пікірлерінен
үзінділер оқыды.
Мысал келтірейік:
Оқушы Д.:
«Драматургия ... бас ... ... ... ... - ... -
Кебекті» көрмеген, сұм заманның құрбандығы болған қыршын жастарға жаны
ашымаған, туған жерге, елге, ана тілге ... ... ... ... бірде-бір адам жоқ десек, артық айтылғандық болмайды. Өскелең
өмірімізбен, гүлденген мәдениетімізбен бірге, өзгере, өңделе отыра, өмір
сүрген «Еңлік - Кебек» пьесасы - ... ... ... болған нағыз
ұлттық
туынды».
«Ол ғажап аудармашы еді. Шекспирдің Мұқаң аудар-
ған «Отеллосы» мен ... ... ... ... ... « Любовь Яроваясын» қай қазақ көріп, қызығып,
әсер, тамаша ләззат алмады?!».
М.Қаратаев. «Көркем сөздің асқан шебері». («Қазақ ... 1961 ж. ... ... ... ... - шын ... туынды».
2. «Жазушы шеберлігінің кереметі сонда, осындай бір-біріне елжіреп
тұрған шынайы махаббатты Сырым мен Қарагөздің бойынан ғана емес, сол
Қарагөз Айымға ... ... ... ... де ... ... байлығы, ниетінің тазалығы, махаббатының тұрақтылығы Наршаны
лирикалық кейіпкерлер ішіндегі ең бір көрнектілерінің қатарына қосуында
күмән ... ... ... ... ... ... ... қазақ театры мен ... ... ... ... береді. М.Әуезовтің драмалық шығармаларының тізімі көрсетілген және
олар туралы пікірлер мен ... ... ... ... ... ұлы ... түпсіз терең талантын, сәулетті де жалынды, шешен,
ойлы да отты тілін драмалық шығармалары арқылы да танытуға талаптандық.
23. Жазушы шығармашылығының бет ... - ... ... ... ... ... А.Әуезов-тің «Бала Мұхтар» кітапшасы бойынша осы пьесаны
автордың қалай жазып, оны алғаш рет ... ... ... ... ... жеке ... негізінде трагедия мазмұнын аша түсу үшін, ... ... етіп ... ... ... ... Төменде бір оқушының
аннотациясын беріп отырмыз. ... ... ... ... ... ... ... жатты.)
|Акт, суреттер, көріністер ... |
|I акт | ... Есен мен ... келуі. |
|II акт ... бата ... ... мен Еңлік. |
| ... ... ету. ... ... |
| ... ... |
| | ... акт ... мен ... ... ... акт ... ... ... ... ... акт ... ... Өлім жазасына кесу. |
| | ... ... ... ... өлтіруі. |
|IV акт ... ... ... |
|V ... ... мен Абыз және нәресте. |
Трагедияның жазылу тарихы, ол туралы пікірлер, бағаларға тоқтала ... ... ... ... ішінде трагедия табиғаты туралы ... ... Енді ... ең ... ... - ... тағылық пен адал, таза
махаббат арасындағы тартыс екеніне тоқталдық. Трагедияда ең алдымен ... ... ақ ... көрінуін, оның ары қарай өрістеуін әңгіме еттік.
Адамгершілік, адамның жеке бас ... ел ... әйел ... ... бала ... ... қоғам бейнесінің трагедияда реалистік
жолмен ... де ... ... ... Трагедиядағы
кейіпкерлер,соның ішінде, Еңлік, ... ... ... - ... ... ұлы
-Жапал бейнелерін талдай отырып, трагедияның жай баяндау, диалогтер ... ... ... ... ... ... Осы
мәселелерді түсіндіру барысында:
II актідегі Еңліктің ел-жерімен қоштасуы.
III актідегі билер тартысын, Есен мен ... ... (IV ... ... ... ... мәнерлеп оқыттық (үйірме мүшелерінің
кемегімен). IV актідегі Кебектің: «Ей,
сотқар би...», деп басталатын сөзі мен Еңліктің Кебекпен қоштасар жеріне
дейінгі көріністен оқушылар ... ... ... мен ... (IV ... ... ... тыңдадық.
Трагедияның поэтикалық тіл көркемдігін, автордың идеялық-эстетикалық
шешімін талқылау барысында III актідегі билер ... ... ... ... ала таратылып берілген үлестірме ... ... ... сөздер, өткір, толгау мәніндегі ... сөз ... ... ... ... жазылган),
жазушының трагедиядағы көркем тіліне, халықтың ең бай тілінің ... ... ... ... ... ... үлестірме тапсырмалардың бір үлгісін беріп отырмыз:
|М.О.Әуезов «Еңлік-Кебек» ... ... ... ... |
|III акт ... ... әй дер ажа, қой дер |
| ... болған жоқ... » Ағайын ұзында |
| ... ... ... ... ... ... ... ... «Кеден кеден болды, |
| ... ... ... деп отырсың. |
| ... ас ... ... ... |
| ... ... ... мен билік |
| ... ... ... ... ... трагедияның III актісі бойынша
жеке тапсырмалар бердік.
Е с к е р т у: Берілген тапсырманы ... олар ... ... ... ... ... Осы практикалық тапсырмалар арқылы трагедияның бай
тіліне, ол тілдің характер, ... ... ... ... тастай
жарқылдаған диалогтер мен терең мәндегі толғау-монологтердің ... ... ... ... ... ... сипаттағы сұрақ-жауаптан
бастадық.
С ұ р а қ: ... ... ... ... ... ... - Кебекпен» үндестігі неде жатыр?
Ж а у а п: ... де ... ... ... бас ... ... сөз ... Екеуінде де олар бостандыққа жете алмай, сол
жолда құрбан болады.
С ұ р а қ: Ал ... ... ... ... а у а п: ... - ... ... пен Кебек каза болса, «Қарагөзде»
Сырым тірі қалады.
Ары қарай трагедияның негізгі тақырыбы туралы ... мына өз ... ... «... ... ... ... - ... заманда жолсыз
өмір кешіп, орта тартқан қайғы-зардап уынан қаза тапқан өнерлі жастар жайы,
асықтық пен ақындық ... ... уыз ... ... ... ... Әңгімелер, пьесалар жинағы. 235-бет).
Пьесаның ендігі айқындалған идеясы бойынша: азаптан туған акындық, қам-
қайғыдан туған қаза жеке ... ғана ... ... ... көп
мұңдар, жылаулар күйіндегі азапты ұғынуға, ... ... ... ... көрсетпек. Кесірлі кер заманның қайғы-қасірет қазасынан
туған ызалы, шабытты ақындықты бейнелемек.
Міне, бүл сөздер арқылы біз ... ... ... ... ... ... ... Қарагөз бен Сырым үстінен ... ... ... ... ... Қарагөз -Маржан, Маржан - Сырым диалогтерін
мәнерлеп ... ... бойы ... ... ... ... феодалдық
ескілік пен әдет-салтқа қарсы шыққан Қарагөз бен ... ... ... ... ... ... - Нарша, ескіліктің қатал
сақшысы -Маржан бәйбіше ... сөз ... Ары ... ең ... актідегі
Сырымның Қарагөз қабірінің басына келуін, түсін, Қарагөздің аян беруін
оқушылар инсценировкасы арқылы тыңдадық.
Енді оқушыларға ... ... ... өршіл сырын ашу мақсатында
проблемалық жағдаяттарға жетеледік.
С ұ р а қ: Қалай ойлайсыңдар, бір ... ... ... неге екі түрлі
идеялық шешім қабылдаған?
Оқушы. С.: - «Еңлік - ... ... ... ... дедік. Автор сол
тарихи шындықты жазған. Ал «Қарагөзде» Сырым тірі қалады, кек ... ... ... ... ... ... ... сияқты жастардың
пайда болып келе жатқанын көрсетпекші болған.
Оқушы Ғ.: - Менің ... ... ... ... ... ... идея бар. Автор ол өсиет арқылы махаббат,
бостандық үшін ... ... ... ... қараңғылықпен күресінің
өлмейтінін, оның болашаққа жол ашатынын меңзетеді. Ал ... ... ... сол Абыз ... ... ... өз кегі емес,
кешегі Еңлік-Кебек кегін де алуға ... Мен ... ... ... ... жауаптарына назар аудара ... ... қаза ... да, ... ақ ... ... - ... тірі
қалуы, халықөкілі - Абыз өсиеті жазушының трагедияның негізгі идеясын
ашудағы шебер ... ... ал ... тірі ... оның қабір басындағы
анты ескілікті, тағылықты қирататын ұрпақтың өсіп келе жатқанын көрсету
үшін алған шешім ... ... ... ... ... оның ... тарихынан қысқаша
кіріспе-түсінік берілді.
Оқушылардың I ... Абай - ... ... ... бойынша
дайындаған инсценировкаларын көріп, сабақты түсіндіру барысында Абай
рөліндегі артистер, ... ... ... ... ... пікірлер, бағалар жазылған плакаттарды пайдаланып отырдық. Бұл
пьесаны Мұхтармен бірге жазған Л.Соболев туралы түсінік бердік.
Трагедияның ең өзекті мәселесі, ең ... ... ... ... ... екенін баяндай отырып, Абай сөздерін, билер тартысын
мәнерлеп оқыттық.
Трагедияның тіл ... ... ... ... ... бөлінді. Алдарындағы найзағайдай жарқылдаған диалогтер, Абай
өмірінің ащы запыранын ашатын терең ... ... ... ... ... жазушы шеберлігі талданды.
Трагедияның көркемдік ерекшелігі ретінде сәтті шыққан ... ... ... ... де өз ... ... түрғанын,
пьесаның өн бойы қайнаған тартысқа толы ... ... ... ... ... ... ... түсінік беріледі.
Фотомонтаж арқылы Әуезов аудармасы бойынша Отелло, Хлестаков, Яровая
рөліндегі қазақ өнер тарландарының суреттері көрсетілді.
Үйге тапсырма ... ... ... ... негізделді.
Сыныптағы үш қатарға жеке-жеке жұмыстар берілді. 1 -қатар ... ... ... ... ... ... керек (таңдаған актілері бойынша); 2-
қатар - «Абай» трагедиясына киносценарий жазуға тиіс (таңдаған актіге); 3-
катар «Түнгі ... ... ... ... (IV ... ... өздеріне ұнаған пьесалар бойынша диалог, монологтерді мәнерлеп
оқуды тапсырдық.
Ш тарау. АҚЫН-ЖАЗУШЫЛАРДЫҢ ӨМІРБАЯНЫН, ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫН ОҚЫТУ
ЖАЗУШЫ ӨМІРБАЯНЫН 9-11-СЫНЫПТАРДА ОҚЫТУ
Мектепте ... ... ... ... зор, әрі ол ... ... бір саласы. Қай ақын-жазушыны, суреткерді алмайық, оның
шығармашылығында, қол жеткен табысында өзі өмір ... орта мен ... өмір ... ізі ... Қай шығарма суреткердің қай өмір кезеңіне
байланысты туған, ол шығарманың жазылу себебі не ... ... ... өмір жолы ... ... ... ... «Көкшетау» поэмасы
қиялдан туған шығарма емес екені, оны жазу кезінде Көкшеге үш рет ... ... ... ... ... ... көптеп келтіруге болады. Немесе,
Міржакып, Сұлтанмахмұттардың Мағжандардың «Алаш туралы ... ... ... ... сол қозғалыс кезінде оған жақтас,
пікірлестіктерінен ... ... аян. ... ... ... ... ... карастырылу керек.
Бағдарламада ақын жазушы өмірбаянын оқыту 9- ... ... ... ... Ал ... әдебиеттік оқуларда өмірі
емес, жекелеген шығармаларын талдау ұсынылады. Сол себептен де әр ... оқып ... ... ... ... ... тарихы туралы
тұжырымды түрде хабар алса, артық болмайды. ... ... ... ... ... берудің тиімділігі бар.
5-сыныпта М.Шахановтың «Отырар дастаны» шығармасын оку алдында оқушыларға
әңгімелеу әдісімен Мұхтардың қысқаша өмірін таныстырып, әсіресе, Желтоқсан,
Арал ... ... ... ұлтжандылық қасиеттерін айтып
берудің маңызы зор. «Отырар дастанын» оқып болған соң, ... ... ... ... Қайыр ханға ұсастығы бар ма, неге ақын
осы ... ... ... ұлдары туралы жиі жазады деген сұрақтармен
оқушыларды ... өзі ... ... ак, ... ... ақындар ғана
ондай тақырыптарға бара алатындығы жөнінде сөз козғау ... ... ... ... ... Әбіш ... өлеңдері беріледі. Әбіш кім
болған ... ... ғана ... ... Абай оған неге бірнеше
өлендер жазған, ол өлеңдер ... ... ... ғана ма ... сұрақтарды
мұғалім ақын өміріне шолу жасай отырып, түсіндіреді. ... ... ... оған ... үшін де бұл ... ... ... әңгімелей отырып, Абай өлеңдерінің ... ... ... үшін «мыңмен алысқан» ұлы ақын өз балаларын сол «Халық
ұлы, адам ұлы» болу үшін ... ... ... үлкен үміт
күткенін, бірақ Әбіш қазасы ол ... ... ... орны ... ... ... ... алғызғанын әңгімелеудің тиімділігі зор. Оқушылардың
қызығушылығын арттыру, танымын дамыту мақсатында М.Әуезовтің «Абай ... ... ... де ... бар. Мысалы, Абайдың «Өзімді ғана
сүйсіндірмес, тірі болып, сау болса, ... да ... ... ... ... әкелер алғашкы адал буын сен болармысың!» деген Әбіш
туралы толғауын немесе «Қапыда» бөлімі ... ... ... болар
алдындағы әкесіне жазған коштасуын оқып беруге болады. ... ... ... ... ... жоқ. ... ... түрде
шолу жасап, әсіресе, оқығалы отырған шығармаға байланысты мәселелерге ғана
көбірек көңіл бөлу керек.
Тәжірибеде суреткер өмірбаянына арнайы сағаттар бөліп, ... ... ... және оны ... ... ... жүйемен
оқыту орын алған. Орыс әдебиетін оқытуда соңғы ... кең орын ... ... ... ... бұл ... ... кей жағдайда
келе бермейді, оның басты себебі жазылып қалған деректердің болмауы, тағы
басқа себептері бойынша ақын-жазушының ... ... ... нақты мерзімі белгісіз болуы. Жоғарыда айтылғандай, арнайы сарат
бөліп, суреткер өмірі, ... ... шолу ... ... ... Егер ... қосымша материалдар пайдалана отырып, кең ... ... ала ... оның тек ... ғана ... ... ... сіңірген еңбегі, өмір сүрген ортасына байланысты әр қилы
өмір жолы, жеке басының қуаныш, қайғысы жайында ... сөз ... ... ... ... Мағжан Жұмабаев, Шәкәрім Кұдайбердиевтерді өтуде
осы тәсіл тиімді болмақ. Себебі, халқымен жаңа ... бұл ... әрі ... ... ... жапа ... коммунистік
идея мен сталиндік сұмдықтың құрбандары болғандарын жан-жақты түсіндірудің
арнайы маңызы ерекше.
Осы мәселелерге тоқталмай тұрып, шығармаларын ... ... ... ... шығармаларында өмірлерінің ізі, сыры жатыр. Суреткер ... оның өмір ... ... ... ... ... ... туралы маңызды мәліметтерді жинақтап, хронологиялық кесте
жасап, пайдалануға бол
Үлгі:
Сәкен Сейфуллин (үзінді)
|Жылы ... ... ... ... ... |Ақмола уезі, Нілді болысы, ... ... өлең |
| ... дүниеге келді ... ... ... |
| | ... ... |1) ... ... келіп, | |
| ... ... ... | |
| ... бастады. | |
| |2) ... ... | |
| ... болуы | ... 1914 ... ... семинарияда окуы,|Қазан каласында «Өткен |
|1916 ... ... ... ... өлеңдер жинағьшьщ |
| | ... ... ... ... ... ... ... жолдары,
шығармаларының жазылып, басылған, әрі тараған жерлері, шет елдерде
аударылып, жарық көруі, өмірінін басты кезеңдері өткен мекендер, ... ... ... ... жасап, пайдалануға да мұғалім ерекше ден
қойғаны жөн. Ақын-жазушылардың ата ... ... руы, ... ... ... да ... беріп отырудың маңызы бар. Мысалы, Абайға байланысты
мә-ліметтерді көрнекі етіп жазып, сабаққа пайдалануға болады.
Казірде «Жеті атасын білмеген - ... ... ... сөз ... ... ... орай, осылай ақын–жазушылардың ата тегіне, ... ... ... зияны жоқ. Сондай–ақ олардың бәрін жаттатқызу да
міндетті нәрсе болмауы ... ... ... ... оқу ... ... ... өмірбаянының негізгі кезеңін сипаттайтын фотосуреттер,
шығармашылығына байланысты алынған иллюстрациялардан көрмелер, альбомдар,
хаттарынан, естеліктерден, ... ... ... ... ақын ... ... ... даусы жазылған
күй-табақтар, фильмдер, синхрондык кестелер, ... ... ... кабинеттерінде де ақын-жазушыға арналып жасалған алмалы-
салмалы стенд болуға тиіс. Онда ... ... сол ... ... ... міндетті түрде білуге тиісті түйінді мәселелер
көрсетілуі керек. Ш.Уалихановқа байланысты ... ... ... ... тегі (Абылай хан ұрпақтары, оның қазақ тарихындағы Шоқан өмір сүрген
кезеңнің саяси ахуалы. Орыс, қазақ ... ... Омбы ... Орыс ... ... гуманистік көзқарасының қалыптаса
бастауы.
С.Мұқанов, Ә.Марғұлан еңбектері
|Орталық Қазақстан, Жетісу, |Қырғыз елі -1856, 1857 ... ... -1857 ... | | ... «Тәңгір», | ... ... ... ... | ... ... ... әдебиет, тіл | ... ... ... ... ... | ... ... ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... ... | | ... ... | | ... | | ... батыс әдебиетімен | | ... | | |
| | | ... ... - ... ... ... мен «Илиадаға» теңеуі). Орыс
достарымен жазысқан хаттары. Қосымша материал.
Ең басты, түйінді дүниелерге негізделіп жасалған, әрі суреткердің бүкіл
шығармашылық бітім-болмысынан ... ... ... ... мұндай
стендтер жазушы өмірі мен шығармашылығын оқыту барысында оқушыға анықтағыш,
көрнекі кұрал, әрі көмекші-нұсқау ретінде пайдаланылады. ... ... жолы ... ... сабақтың тиімді ұйымдастырылуының өзі оны
әрі қарай оқытудың нәтижелі ... ... ... тигізеді. Оқу жабдығы,
материалдарды іріктеумен қатар, ең басты мәселе берілетін ... ... қай ... оны қай ... ... білу ... іздену.
Әсіресе, әдіс-тәсілдерді, оқу формаларын үйлесімді сұрыптап ала білу, сабақ
үлгісін оның мазмұнына сай ... - сол ... бір ... 11 ... ... ... ... өмірі мен шығармашылығын
төмендегі үлгіде өтуге болады:
|Сабақ тақырыбы,мазмұны |Әдіс-тәсілдері ... ... ... «Мен ... ... ... ... алу» ... ... ... ... ... ... | ... ... ... |хат т.б. қосымша | ... ... ... | ... ақын ... ... , | ... ... сөз, ... ... оқу, | ... ... |кітаппен жұмыс | ... ... ... ... ... ) | ... ... ... | | ... әлеміне қанат | | ... Омбы ... | | ... ... | | ... ... ... ... әдіс. |Практикалық ... ... ... оқу. ... ... ... (Өлеңдерді |негізделген іздендіру |
|дейінгі ... 1912 ... ... |сабағы ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... ел, ... (Ғылыми | ... ... ... |материалдар ) | ... ... ) | | ... ... | | ... «Шын сорлы», | | ... ... ... | | ... ... | | ... «Арыстанға қарсы|Мұғалім дәріс |Пікір қорғау, реферат ... ... ер.. ... ... ... |
|Төңкерістен кейінгі |жұмыстар ... | ... ... ). ... | ... |оқу.Салыстырмалы жұмыстар| ... ... ... топтық, жұптық | ... ... ... | ... Ұлтжанджы |реферат –баяндамасы | ... ... ... ... | ... ... ... лирикалары– | ... ... т.б ... ... 2) | ... ... ... ... | |
| ... миф, | |
| ... | ... «Қу өмір ... ... ... ... сабақ |
|жоқ қажытқан соң...» ... ... ... ... ... ... |шағын пікірталас, ... ... ... ... ... ... | ... Ақынның әр | | ... ... ... | | ... ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... ... ... ... |Сыр ... сабағы. |
|қойма маған...»Ақынның |материалдар бойынша оқушы| ... ... ... |хабарламасы. | ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... |толғау-мәселелері. | ... ... ... де, өлім әлдиле ?»| ... ... ... өмірі туралы) | ... ... ... анау ... қаным| ... ... жете ... (Мағжан –ұлт | ... ... ... потриот ақын.) | ... орыс ... ... | ... ... ... әшекейін | ... ... ... ... | ... Бай, ... ... ... | ... ұлылығы айналасында| | ... ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... ... | | ... туралы мақалалары | | ... ... | | ... ... шолу | | ... | | ... ... шығармашылығы - тікелей сол өзі өмір сүрген дәуірдің
картинасы. Әрине, жазықсыз репрессияға ұшырауы, оның ... ... ... пәнаралық байланыс, әсіресе, тарих пәнімен ұштастыру міндетті
түрде керек. Тіпті 1-сабақтың өзін оқытуға негізделген дуэт ... ... пәні ... ... ... болады. (Дуэт сабақтар туралы осы
еңбектің «Сабақ түрлері, үлгілері» деген тақырыбында арнайы сөз ... өмір ... ... ... ... — патшаның отарлау саясатының
әбден асқынып ... ... еді. ... ... көзі ашық, оқыған акын бұл
трагедияға ат үсті қарамады. Сондықтан оның 1912 жылы ... ... ... өлеңдер осы отарлауға қарсы жазылған ... да ... Оған ... ретінде сол жинақта басылган «Туған жерім
- Сасықкөл» өлеңің алуға болады. Ал төңкерістен кейінгі көптеген ... Алаш ... ... ... ... ... Мағжан Қазан төңкерісін, елдегі жағдайларды құшақ ... ... Ақын ... ... ... кейде торығу себептерін білу
үшін, ... ... ... ... ... ... еске түсірудің
маңызы ерекше. Тарих пәні мұғалімі ақын өмір ... ... ... ... әдебиетші мұғалім оның ақын шығармашылығына әсерін түсіндірер еді.
Осы әдіс тек Мағжанға ғана ... ... ... да акын-жазушылар өмірі,
шығармашылығын оқыту барысында ерекше назар аударып, ... ... ... ... миф туралы сөз қозғағанда да, ... ... ... әр ... ... ағын, бағыттар, оның
ақынға әсері сол пән мұғалімдерімен бірлесе ... ... ... жан-
жақты, әрі терең білім беруде осы мәселелердің маңызы зор. Сонымен,
суреткер ... мен ... ... ... ... ... ... орны бар. Өмірбаяндық шығармаларды да пайдалану тиімді
болмақ. Мысалы, Сәкен («Тар жол, тайғақ кешу»), Сәбит («Өмір ... ... ... ... өткенде, сол тарихи шығармалар бойынша
оқушыларға қысқаша хабарлама-әңгімелер жасатудың, мұғалімнің ... ... ... ... ... алып, оқытуының маңызы зор. Оқушылар
хабарламасы құрғақ сөз, әңгіме ғана емес, суреттермен, ... ... ... ... көріністермен
ұштастырылса, бұл жұмыстың тиімділігі арта бермек. Сонымен бірге ... ... ... ... ... эпопеялар да пайдаланылады.
Мысалы, 10-сыныпта Абай өмірін оқыту кезінде оқушылар алдына ... ... ... шықты?», өзі айтып кеткендей, «Неге ... ... ... ... ... қоя ... оған ... ретінде М.Әуезовтің «Абай
жолы» эпопеясының ... ... ... ... мен ... ... инсценировка жасап, оған мүмкіндік ... осы ... ... болады. Абайды халыққа бастаған жол, халыққа алып ... жол - ... ... дала ... ... ... ... аудартуда бұл жұмыстың маңызы зор ... ... ... өздері туралы жазған өмірбаяндары бар. Мысалы, Ғ. ... ... ... өзі ... ... т.б.
материалдар баршылық. Суреткердің ... ... ... кім ... бұл ... да ... ... аударуы керек. Ақын-жазушы
еліне сырттай саяхат жасау, бар болса, мұражайына, ескерткішіне ... ... ... сол ... өту, ... көрген, дәмдес болған, немесе
шәкірті, туысы болған адамдармен кездесу ... ... ... Ал мұндай мүмкіндік болмағанда, мұғалім оқушыларының, үйірме
мүшелерінің көмегімен ... ... ... ... суреткер туралы
көрме жасап, сабағына тиімді пайдаланады, сабақты сол жерде өткізеді. Бұл
орынға ... ... ала алып ... ... ... кызығушылығын
арттыруға болады. Мысалы, Абай өмірі, шығармашылығына ... ... ... Абай киіз ... ... ... ... атты кітапшада бар).
2. а) Абайдың үрім-бұтағы таратылған кесте (сызбаны қолдан жасау керек);
ә) суреттер, портреттер.
3. «Абай жолы» эпопеясы ... ... ... (осы кітапты суреттерді
үлкейтіп салғызуға болады).
4. «Абай еліне саяхат» атты стенд-көрме.
5. ... ... ... кетті» атты карта-сызба (Абай
шығармалары мен «Абай жолы» тараған елдер
бойынша).
6. «Абай Құнанбаев. Нені міндетті ... білу ... атты ... ... ... іріктелінген).
7. «Абай» операсы, киносына қатысушылар, Абай ... ... ... а) ... ... ... салушылар».
ә) «Абай ақындығының айналасы» атты фотомонтаж. б) «Абай ақындығының үш
қайнар көзі» ... ... ... Абай шығармалары, М.Әуезов шығармаларынан
көрме-витрина.
10. «Абайдың нақыл сөздері» атты кесте-плакат.
11. Оқушылар шығармашылығынан көрме.
а) Абай ... төл ... ... ... ... Суреттер, макеттер.
б) Альбом, газеттер, т.б.
Суреткер өмірбаяны көбінде дәріс, ... ... ... жалықтырмау, әрі оларды сабаққа тарту ... ... ... ... өзін ерекше ойластырған жөн. Шебер де шешен
сөйлеу, сөз ырғағы, мәнерлеп оқу, ... айта білу өте ... ... ... әсер ету, ... отырған автордың әдебиеттегі, халық
өміріндегі орнына баса назар аударту үшін, шебер ... әр ... ... оқу жабдығын, қосымша материалдарды үйлесімді сұрыптап алады.
Жазушының даусын ... ... ... ол ... ... ... оған арналған өлеңдерді мәнерлей отырып, жатқа оку, ... ... ... соң ... өз монологін бастау сиякты әдіс-тәсілдер
тиімді болмақ. Сабаққа эпиграф тандап ала білудің, ... ... ... зор. ... ... ... түсіндірмес бүрын, эпипроектордан
суретін (әр түсті) көрсетіп, ал экранда керініп тұрғанда, Абай ... ... деп ... кететін көркем сөзі бар «Абай әндері» деген
күйтабақтан үзінді тыңдатып, әрі қарай:
«Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ ... оны да ... ... ... өстім,
Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма», -деген Абай өлеңін өзі
тебірене, мәнерлей оқи отырып, сабақты бастаса, сөз жоқ, ... ... ... зор ... Сәкен туралы алғашқы сабақты «Тарпаң асау тұлпарым...»,
«Сыншыл, тәкаппар ақын...» немесе «Ақындар аққуы», ... ... ... ... ... Кіріспе монологті Г.Серебрякованың: «Мен
Алатаудай сымбатты занғар тауды жер жиһанда көрген жоқпын. Қазақстан - бай
өлке, байтақ өлке, құнарлы жер де, ... мал да ... ... ... ... ... мен көркемдігі жанды елітетін сұлу таулар да
сонда, ең ... онда ... ... ... етіп ... ... бар. Мен ... Сәкен Сейфуллин Қазақстанның бір бөлшегі сияқты», -
деген пікірінен бастап, Сырбай ақынның ... жан ... қия ... ... келсе, міне, осы деп,
Көрсетсе жер жүзіне ұялмайтын», -
деген өлеңімен жалғастырып, ары қарай Сәкеннің өлеңдерін мәнерлеп ... ... ... алып ... ... Немесе суреткер туралы пікір, бағалар,
оларға арналған өлеңдерден әдеби монтаж жасап (оқушылармен), сол арқылы да
сабақтың кіріспесі ... ... ... дәріс әдісі жетекші рөл
атқарғанда, мұғалім дәрісінің ... ... ... ... ... ... ... ала берілген тапсырмалар
бойынша оқушыларды ... ... ... ... ... ... да ... материалдарға негізделеді. Олар хабарлама,
қысқаша баяндама, дәйексөз, ... ... ... ... ... ... дәріс, сабақтың ара-арасында ақын-жазушы өмірінен инсценировкалар
көрсету (ең ... ... ... ... ... ... ... сұңкарларынан» қысқаша үзінді керініс беру аркылы түрлендіру, «Жас
қазақ марсельезасын» ... ... ... ... ... болмак.
Қорытынды сабақ семинар, пікірталас, конференция, концерт, емтихан сабағы
түрінде өтіледі, т.с.с.
Сабақ үлгісі, әдіс-тәсілдер сынып ... ... ... ... оньщ ... сипат, ерекшелігіне байланысты ойластырылып
алынады. Жазушы өмір-баянын өтуге байланысты сөз етілген жоғарыдағы ... ... - ... нүсқау, багыт-бағдар. Оны мүғалім өз жагдайы,
сыныптың күй-жайына байланысты тқімді, ... ... ... ... ... мен ... ... тиімділік идеясы (оптимизация) ... ... ... етеді. Ақын-жазушы өмірбаянын окытуда үй
тапсырмаларын іздендіру, шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... хаттары бойынша «Мен Сізді сүйемін...»
атты шығарма-эссе немесе оқушылар қалауы бойынша Шоканға хат ... ... ... ... ескерткішін салу, өлеңдер жазу
(әрине, кабілеті негізінде), т.б. ... ... ... ... ... ... осы «Мен Сізді сүйемін...», немесе «Болмасаң да,
ұқсап бақ...» тақырыбында Шоқанның қандай касиеттері, мінезі өзіңе ... ... ... ... дайындалу немесе Шоканнан алған әсері
туралы шығарма-талдау жазу, Шоқан атынан болашаққа хат жазуды да «Мен ... ... ... ... Оқушыларға мынадай сұрақтар» беріп,
пікірін дәлелді түрде қорғай сөйлеу талап етіледі.
Шоқан туралы қорытынды сабақ:
1. Қалай ... ... қай ... бүкіл өміріне, еңбектеріне ерекше
әсер етті?
2. Шоқан туралы қай орыс достарының пікірі, бағасы ерекше құнды?
3. Шоқанның қай ғылым саласында артына ... ... ... ... тапсырмалар Ы. Алтынсарин туралы қорытынды сабақта да берілді.
1. Ыбырайдың педагогикалық мұрасының қазіргі қазақ мектептері үшін маңызы
бар ... ... ... ... ... ... мәселесі, оның
өміршеңдігі туралы не айтар едің?
ШОЛУ ТАҚЫРЫПТАРЫН ОҚЫТУ
Шолу такырыптары 9-11-сыныптар бойынша беріледі.
Әдеби құбылыстарды тарихи-қоғамдык мәселелер ауқымында карастыруда, ... ... ... ... мен ... ... сипаты, оның саяси-
әлеуметтік бейнесімен бірге түсіндіруде бұл тақырыптардың маңызы ... ... ... ... ... бірақ шолулардың
ауқымдылығы, маңызы оны оқытудьң өзіндік күрделілігін көрсетеді. Шолуларда
ең алдымен тарихи-саяси мәселелер, коғам ... ... ... беріледі,
ары қарай мәдениет, әдебиет, ... ... ... сөз етіледі. Әдеби
бағыттар, жанрлар, ағымдар ... ... ... ... (сол кезеңдегі), олардың негізгі жетістіктері әңгімеленеді.
Қай акын-жазушы болмасын, ол - өз дәуірі, өз қоғамының бел ... ... ... ... ... өмір ... ... коғамды, оның тыныс-
тіршілігін, бейнесін сөз өнерімен берулері, сол ... ... ... ... шолу ... ... ... кезеңдердегі тарихи
өзгерістер, еткен мен қазіргіге жаңаша көзқараспен карау шолу тақырыптарын
өтуде мұғалімге ... ... ... Ол ... жұмыстар?
1. Халқымыздың тарихы түбірімен қайта қарастырылуда, бағалануда. Ол
жөнінде біршама (тарихшылардың) зерттеу ... ... ... ... ... ... ... тек шаруалар көтерілісі ғана емес, оның ұлт-
азаттық сипаты да дәлелденуде. Тарихи шындық бұрмаланып, екі жарым ғасырдан
артық ... ... өз ... ... ... бір жақты пікірлер
айтылып келген, қазір ол туралы ... ... беті ... Хан ... ... ... ... «жау», бәрін «қанішер» деген үғымнан ... ... ... да кертартпа, сары ... ... ... деген қарғыбаудан босатылып жатыр. Міне, коғамымыздағы осындай
ұлы өзгерістер енді ... де ... жаңа ... қарау идеясын
өзінен-өзі әкелуде. Акын-жазушы, жыраулар, тіпті ауыз әдебиетіміздің ... ... ... ... сөз ... ... саф ... әкелу, әрі оқу бағдарламаларына енгізу қасиетті ... ... де ... ... ... қашан қайта жасалады деп отырмай,
әдебиетті оқыту мәселесіне ... ... ... ... бірінде әдебиетті
тарихи кезендермен байланыстыра берілетін
шолу тақырыптарының ... ... ... ... ... ... ... әр мұғалімге үлкен жауапкершілік артады. ... ... ... ... ... ... ... әдіс-
тәсілдерді сұрыптау, материалдың күрделілігін
ескере отырып, оны оқушыға жеткізудің жеңіл, қонымды жолдарын дөп ... - тек ... ғана ... талмай іздену,терең білімді де қажет
етеді.
Сабақ мазмұнын, онда ... ... ... ... енді оны ... жеткізудің тиімді, қонымды деген
әдіс-тәсілдерінен іздену қажет. .
Сонымен шолу тақырыптарын өтудің тиімді әдіс-тәсілдері, жолдары ... ең ... ... мәселелерді басшылыққа алу керек, неден ... Қай шолу ... ... ... материал ауқымы кең де,
керісінше, оны өтуге уакыт тапшы.Әдебиетті оқыту да шолу тақырыптарының
маңызы сол ол ... бір ... ... окушыларға алдын ала хабар береді,
жан-жакты түсінік жасайды.
Осы мол да ... ... ... саралап, ең негізгі, ең маңызды
мәселелердің, түйінін ... ала білу ... ... алдында «Бүгінгі
сабақтың, ең маңызды мәнді мәселелері», Нені міндетті түрде білу ... ... ... болады. Үлгі:
XIX ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ең ... ... мәселелері - сол кезеңдегі ... ... |
| ... ... ... ... ... империясының Қазакстан құрамында. Қазақстан|
|Ресейге өз еркімен косылды ма? ... ... ... ... туралы |
|жаңалықтар; ... ... ... ... ... онын ... ... |
|б)Әдебиетте ағартушылык, демократтык, гуманистік, азаматтық бағыттың ... ... ... ... ... қалыптасуы. Өрлеу дәуірінін |
|басталуы (әдебиетте) ... ... ... ... олардың өкілдері: |
| ... ... - ... ұлы ғалымы, қазақтың төл ... ... ... ... ... тілші, әдебиетші, ... ... ... ... саяхатшы, ағартушы, ... ... ... - ... ... жаңаша оқыту саласының негізін салушы. |
|Жазушы, ақын, аудармашы, балалар әдебиетінің атасы, ұлы ... ... ... ... — қазақтың классикалык әдебиетінің шұғылалы шыңы, көркем, |
|жазба әдебиетінің, әдеби тілінің негізін салушы, ... ... орыс ... ... ... таратушы, ойшыл-философ, |
|ғажап аудармашы, ... ... ... ... ... жаңашыл ақын, сыншыл|
|реализм әдісінің негізін салушы, гуманист, демократ-ағартушы. ... ... ... ... Кердері шығармашылықтары: ... ... ... ... ... ... сынауы; ... ... ... ... қарсы ұлтжанды үндері, Ресейге қосылудың ... ... ... ... ... ... осы ... ... әр түрлі пікірлер. Соңғы кездегі тарихи шындыққа ... ... ... ... ... ... ... жаюы (Ақылбай, Мағауия, Әсет ақындар |
|туралы) ... ... ... бір ... Ән ... ... мәдениетінің дамуы. |
|Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса шығармашылығы. ... ... ... ... ... ... ... әдісі ретәнде дамуы.|
|Реализмнің сыншылдық, ағартушылық, гуманистік, азаматтық сипаттары. ... ... де бой ... оның маңызы. ... ... ... бұл кестені үлестірме-нұсқау ... ... беру ... болмақ, себебі, үйде дайындалу кезінде
де пайдалануларына қолайлы келеді.
2.Шолу тақырыптарын өтуде көрнекіліктің маңызы. ... осы «XIX ... ... ... ... ... Шоқан, Ыбырай туралы көркем-
витрина, олар ... ... ... ... ... ... ... карта-сызба, көркем туындылар (Абай, Шоқан, Ыбырай
туралы ... оқу ... ... ... ... ... көлемді тақырыптардан жалығып кетуден
сақтандырады. ... бұл ... ... ... білу ... бар.
Сабақ өтетін кабинетті мұражайға айналдырып жіберіп, оқушы назарын білім
мазмұнынан гөрі, ... ... ... ... ... ... үлкен
кемшілік болар еді. Кейде сабақ өтуден ... «XIX ... ... ... ... Әдебиет, мәдениет, көркемөнер» деген ... ... ... болады.
Міне, осылайша оқушылардың қызығушылығын арттырып, алғашкы мәліметтерді
сөзбен емес, осы көрнекіліктермен берген дұрыс.
Көрме-витриналарды да саралап, ... ... ... керек.
Мысалы, 1-кесте-плакатты былай жасауға болады:
Үлгі:
«Ұлылар туралы ұлы сөз»
|Шоқан суреті ... ... ... ... ... – шығыстану |«Ы.Алтынсарин – қазақ |«Абай – қазақтың ... ... ... шыққан тұңғыш |классикалық поэзиясының |
|жұлдыздай жарқ етіп шыға ... адам еді, ол ... ... |
|келгенде, шығысты ... ... ... ... ... ғалымдар оны |еуропалық мәдениеттің | ... ... деп, ... ... ... | ... ... листок» | ... ... | ... (карта-сызбалар):
а) «Шоқан саяхаттары, гылыми енбектері, тұрған жерлері».
ө) ... ... ... ... ашқан мектептерінің карта-
сызбасы).
б) «Абай - әлемінін ... ... ... ... аударылған
елдерді көрсететін карта-сызба).
3-кесте:
Ұлылар сөз алғанда...
Қалың елім, қазағым...
а) «Көшпелі елдерді тобыр санау Еуропада үстем болып келеді. Олар көшпелі
моңғол немесе ... ... ... мал ... ... деп келеді...
Сол тағылардың көбінің жазба түрінде немесе ауыз әдебиеті, аңыз әңгімелері
бар. Өлеңге, әсіресе, суырып-салма өлеңге ... - ... ... өзіне ғана тән ерекшелік»
Шоқан.
ә) «Қазақ халқы қарапайым, ... жоқ ... ... біз ... де көп ... ... - осы дарынды, ақыл есі мол халыққа кешікпей ... ... ... даму жолына түсетін дұрыс бағыт беру қажет болып отыр»
Ыбырай.
б) «Қалың елім, қазағым, қайран-жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың,
Жақсы ... ... ... - қан, бірі - май боп енді екі ... ... ... (ақыл, нақыл, ғибраттар).
Осындай дүниелермен қоса «ұлылар бейнесі - көркем әдебиетте».
«Ұлылар бейнесі - театр, кинода, бейнелеу өнері, сәулет ... ... ... тақырыптармен ұйымдастыру, үлгі-жоба жасап қою сияқты
жұмыстар істеуге болады.
«Қазақстан ... өз ... ... ба?» ... тақырыппен ғалымдар,
тарихшылар пікірінен тұжырымды үзінділер жазып қою, ... ... ... ... да ... ... маңызы зор.
3. Хронологиялық кесте жасап, басты-басты мәселелерді топтап, ... көз ... қою да ... ... ... ... ... арналған шолуда төмендегідей хронологиялық кесте қолдануға
болады.
Мұндай кестелер проза, драмаға да ... ... ... ... мен ... барлық шығармаларын тіркей беру дұрыс емес. Ең
бастысы, тақырыпты ... ... ... шығармалар мен авторлар
іріктелініп алынады. Оны мұғалім де, оқушы да тиімді пайдалануына ... ... ... ... де жасайды. Мысалы, «Соғыс жылдары
әдебиетте» деген тұжырымды ... ... ... ... ... аты ... бар болса, суреттер жапсырылып,
тұтастай бір көрініс (панорама) беріледі.
4. Шолуларды өтуде ... ... ... ... ... ... көмегімен олар әр түрлі тақырыптарға шағын хабарламалар әзірлейді.
Бұл ... неге ... ... Осы сөз ... отырған тақырыпты
оқытуда пәнаралық байланыс ерекше қарастырылады. Себебі, бүкіл бір кезеңнің
әдебиеті ғана емес, оның өнері, ... ... ... ... ... ... ... Әдебиет пәні мүғалімі сол көріністі
ықшам, әрі мазмұнды беру мақсатында тарих, орыс әдебиеті, бейнелеу өнері,
музыка пәндері ... де ... Ол ... ... ... хабарлама әзірлейді. Хабарламаларына қызықтыру үшін,
көрнекіліктер де жасап әкеледі (мүмкіндігіне қарай).
1-хабарлама: «Соғыс дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... театр, кино өнері».
11 -сыныпта «Қазіргі қазақ әдебиеті», яғни 60-80-жылдар әдебиеті бойынша
шолу ... ... ... өз ... бойынша, ерекше дарынды
ақындарға арнайы ... ... ... ... ... болады. Жалпы оқулықтарда, оқу бағдарламаларында қазіргі қазақ
әдебиеті мен оның ерекше талантты өкілдерін оқытуға өз ... ... ... ... ... ... келе жатыр. Мұғалімге қазір
шығармашылық ... ... ... ... мұғалімдер Олжас,
Мұқағали, Төлеген сияқты шоқ жұлдыздар шығармаларын (1-2 ... ... ... ... ... ... ... де, оқушыларға да күрделі
дүние оқулықта олар туралы қысқаша шолу ғана ... ... ... ... ... шығармашылық бетін, поэзиясын, оның дәнін, әдебиетке
қосқан үлесін, оқырман жүрегінен алған орнын ... ең ... ... ... ... ... ... қиын екені түсінікті
жайлар. Қазір ұлы ақын деп бағаланып жүрген ... ... өз ... оқуын үйымдастыру, әрі ... ... ... зор. Ең ... ... ... ақын ... танысуын ұйымдастырған жөн. Оқу барысында ... ... ... .
* ... қай өлеңдері ұнады, оның себебі?
* Поэтикалық талдау жасауға талаптан.
* Ұнаған өлеңдерді ... ... ... қарай өзіңе ұнаған өлеңдер туралы сын-зерттеулер, қосымша
материалдар ... ... топ» ... осы ... ... жүргіздірткен жөн.
Берілген уақыт біткен соң, «белсенді топ» ... ... ... ... ... ... ... өлеңдердің тақырыбына қарай
сыныпты топ-топқа бөлуге болады.
Топқа алдын ала берілетін проблемалық сипаттағы тапсырмалар ... т о п: ... ... ... жер, оның ... ... ... пікір қозғап, сол туралы өз пікірлерін корғау.
II т о п: ... ... ... ... ... ... оны ... т о п: Поэзия, өзі туралы өлеңдерін талдау, ... ... т о п: ... ... өлім мен өмір ... (элегиялық сипаттағы)
жырлары айналасында пікірлесу, пікір корғау.
Барлық топ мына проблема айналасында жұмыс істейді: ... ... ... ... ... топқа нәтижелі жұмыс үшін, көмек ретінде мынадай үлестірме ... ... ... ұнаған ақын жырларын сұрыптап алып (тақырып негізінде), мына
мәселелерге ... ... ... көтерген проблемалары, өзіндік ерекшелігі;
ә) Бұл өлең несімен ұнады, оны ... ... ... мысалдар келтіру арқылы) дәлелде;
б) Өзің талдап ... ... ... ... ... ... ... әрине, ондай материалды тапсаң, сол туралы өз
ойыңды ортаға сал (оларға
қосыласың ба, жоқ па - екі ... да ... ... етіп ... Өзің талдап отырған тақырып айналасындағы басқа да ақындар жырларына
назар аударып, жалпы ... ... ... ... ... үні ... ақынның өзіндік табысы, ізденісін сарала;
г) «Мен Мұқағали поэзиясынан не таптым?!» ... ... ... ... топ ... ... сұрақ әзірле;
е) Мұқағали лирикалары туралы өтетін осы сабаққа қандай тақырып қояр
едің?
Ары қарай ақын ... ... ... ... ... ... ұсынылады. Бұл материалдар оқушылардың өз беттерімен
талдау, пікірлесу жұмыстарына көмек ... ... ... қорғау» түрінде
өткізуге болады. Ақын шығармаларын өз беттерімен оқи отырып, өз пікірлерін
жинақтап, дәлелді ... ... ... ... ... ... ... өз беттерімен оқытудың тиімді жолда-рының бірі.
Сондай-ақ, әдеби пікірталасқа баулуда бұл жұмыстың тиімділігі зор. Сабақтың
кіріспесінде әр ... ... ... ... ... Әркімнің әр
түрлі тақырып таңдауы, әр түрлі пікірде болуы занды нәрсе ғой.
Ары қарай әр топ ... ... ... ... Оны әр ... ... ... Әр оқушы өз пікірін ... ... оқи ... ... ... ... мысалдар келтіре отырып, дәлелдейді. Бір топ
екінші топқа ... ... ... ... викториналар арқылы
сабақты одан әрі жандандыруға болады. Әр топ өз тапсырмасы ... ... соң, сол ... жұмысына қорытынды ретінде ... ... ... ... ... болып табылады. Себебі, сыншыл ғалымдар
пікірі оқушылар ойын, түсінігін терендетеді, ... ... ... ... ... ... бергізеді. Санаулы уақыттар ішінде (мейлі, 1 ай
оқысын өз ... ірі ... ... ... ... - ... да ... қиын дүние. Ал мұндай сабақ түрлерінен оқушылар бір-
бірінен бірталай ақпар, білім ... ... олар ... ой ... таласады, оқып үлгермеген дүниелерін басқалардан естиді,
қызықса, оны ары қарай окиды. Жалпы, жоғары ... тек ... ғана ... да ... ... ең ... әдіс - еркін пікірлесу, әдеби таласқа
түсу, өз ... ... ... білу. Сондықтан мұндай тиімді оқыту
жолдарын ... - әр ... ... ... ... ... ЕҢБЕКТЕРІН ОҚЫТУ
Сын-зерттеулерді оқытудың мақсаты, маңызы: Оқу бағдарламаларында әдеби сын-
зерттеу еңбектерін оқытуға арнайы ... ... ... әр ... (жоғары сыныптарда) өмірі, шығармашылығынан соң ғылыми сын
еңбектерінің ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектермен байытып, тереңдетіп беруде сын еңбектерге ... ... ... қазір әдебиетті тереңдетіп оқыту кеңінен тарауда.
Сын-зерттеулерді оқыту-тереңдетіп оқытудың ең маңызды бір саласы.
Әдебиетті ... ... ... ... ... ... ... тереңдетіп беру, білім мазмұнын байыту, көркем
шығарманы оқушы жан-жақты терең түсінуде, танымын ... ... ... ... ... ... ... өз
бетімен жұмыс істеу, қорытьшды жасау
дағдыларын жетілдіруде;
3. Көркем туынды туралы оқушылар бірнеше пікір, ... ... әрі сол ... ... ... ... көз ... өзіндік
пікір айта білуге баулу,
зерттеу, іздендіру бағытындағы жұмыстарға икемдеу
мәселелерінде сын-зерттеу еңбектерінің ... ... ... ... ... жолдармен жүзеге асырылды:
а) Еңбекті толық оқыту, арнайы ... Ең ... ... ... ... ала отырып, оқыту;
б) Өтіліп жатқан шығармаға ғана байланысты ішінара керекті пікір,
ойларын теріп алып, оқыту.
Сын-зерттеу еңбектерін оқытуға ... ... ... - оны ... ... ... Сондай-ақ сын-зерттеу еңбектің жазылу ... ... ... ... ... ... оны пайдалану алдында беруі
керек. Сын-зерттеу еңбектерінің өзіндік ерекшеліктері, жанрлық ... да ... үғым беру де ... ... тыс ... ... ... еңбектері, Абайтану ғылымы не?» деген ... ... ... әдіс-тәсілдері: а) Еңбекті толық оқыту (арнайы
оқыту). Мысалы, 10- сынып әдебиетінде Абай ... ... ... ... бөлінеді. Осы сыныптағы әдебиет курсының ішіндегі ең басты
тақырып - Абай ... ... ... ... ... ... сабақтан кейін-ақ мұғалім М.Әуезовтің «Абай ... ... ... ... ... ... ... Балаларға бұл
еңбектің негізгі түйінді дәнін, маңызын бірден аңғарту мақсатында, әрі ... ... ... жолы ... ... міндетті түрде білу керек?»
деген такырыпшамен монографияның ең ... ... ... ... қою ... ... ... - ХІХғасырдың екінші жартысына берілген талдау,
әсіресе, патшаның отарлық саясаты, мемлекеттік-әкімшілік жүйенің шындықпен
берілуі.
Ағартушы-демократтардың шыға ... оған ... ... - ... ... ... қалыптасу жолы, Кәкітайдың бұл саладағы еңбегі, Абай
шығармаларының халыққа жету тарихы. Абайтануға қалам ... ... ... ата ... ұшқан ұясы (Өскенбай, Құнанбайлар ... ... ... ... Шығыс шайырлары - Науаи, Физули мұраларының
әсері.
Туған халкының мол мұрасы, акындығының игі ықпалы ... ... ... ... ... ... ... халық жағына шығаруы.
Орыс зиялыларымен достасу, ... ... ... ... ... әсері (Пушкин, Белинский, Чернышевский, Лермонтов, Толстой,
Салтыков-Щедрин, Гете, Байрон, Дарвин, т.б.)
Абай ақындығының өрістеуі, 1886 жылдың нағыз ... ... ... ... ... ақынның өткір,
ашулы, сынға толы өлеңдерінің туу себебі (өз ортасындағы
озбырлык, әлеуметтік кемшіліктердін көбеюі). •
Орыс ... ... ... ... ... тарата бастауы.
Дала жауыздығы, әділетсіздікпен күрес. Жеке басындағы трагедияларының
халық трагедиясымен ұштасуы. Абай ... ... ... оның ... ... оның ... күрделі, әрі маңызды нәрсе - Абай шығармашылығын, оның мәнін, ... ... ... ... ... ... ... осы монографияның алғашқы
бөлімін, яғни ұлы ақын өмірі, басынан кешкен ... ... ақын ... ... ... ... шындықты оқушыларға
жеткізудің маңызы зор. Әрі бұл ... (X том, ... ... 1985 ж.)
бір қарағанда ұзақ көрінгенімен, ... ... Абай ... ... қызықты
окиғалар, шешендік қақтығысулар, кейбір аңыздардың орьш алуы ... ... ... ... ... ... отырып,
жоғарыда айтылып кеткен оқиғалардан оқушыларға хабарлама, әңгіме жасатып,
оны сабақта пайда-ланып отырудың да ... зор. ... ... ... сөз қағысуы.) Сьн-зерттеу еңбектерін оқытуда да
мұғалім конымды, жеңіл әдіс-тәсілдерден ізденуі ... яғни ... ... қарапайым, әрі тиімді жолдарын сұрыптап, таңдап ала
білуі керек.
1. Соның бір жолы жоғарыда көрсетілді, яғни еңбектің түйінін, ... ... ... өз ... әңгімесінде оны пайдалана білуі. Оқушы назарын
негізгі мәселеге
аударуы.
2. Оқушыларға алдын ала ... ... ... ... (шешендік сөздер,
Абай басынан өткен кызыкты ... ... сөз ... ... ... ... жолы» эпопеясының «Қияда» бөліміндегі Абай - Құнанбай
диалогінен инсценировка беруге болады. Негізінде бұл қақтығыс ... ... ... ... сабақты, әрлендіріп, оқушыларды оған
әрі қызықтырып, әрі терең білім алуын ... ... ... ... бөлімдерін Абай шығармашылығын талдау барысында тақырыпқа сай
ішінара, теріп пайдалану керек.
Мұғалім әңгіме-сабағы тұжырымды, әрі ... ... ... ... ... сұрақ-жауап арқылы басты мәселелерге қайта оралып, пысықтап,
қайталап,
толықтырулар жүргізгені тиімді.
Үйге еңбектің ... ... ... ... оның ... ... ... жазып келуін тапсырудың маңызы зор.
Тапсырма мына үлгіде орындалады:
|Сұрақтар ... ... ... Абай ... ... |1. ... халқының әдебиеті. Бұхар. |
|көздері туралы не айтылған? ... ... ... |
| |2. ... ... Хафиз, Науаи, |
| ... ... |
| |3. Әлем ... ... |
|2. Абайдың халық ... бет ... |1. Ақын өмір ... қоғамның саяси |
|ағартушы, демократ ... ... ... ... ... әсер еткен? ... ... ... |
| ... ... |
| |2. Өз ... ... ... ... |
| ... әлем ... ... |
| ... ... Орыс ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... оқушыларды іздендіру, салыстыру жұмыстарына баулу
үшін, егер ... ... ... ... ... ... Абай
шығармашылығын бастауға дейін оқытып қойғанда ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей
тапсырма орындата алады:
Үлгі:
1. М.Әуезовтің зерттеу еңбектеріңдегі қандай ... ... ... көре аласыңдар?
|Монографияда айтылған: |«Абай ... ... бар: ... ... Қаратайлармен сөз |«Қияда» бөлімінде осы мәселе жазылған ... ... ... ... |1-кітаптың аяғындағы «Қияда» бөлімінде|
|2. «Құнанбай мен Абай арасындағы |берілген. ... ... (үш ... | |
Е с к е р т у: ... ... ... толтырады.
2. Көркем туынды мен ғылыми монография арасындағы осы бір ұқсастықты
қалай түсіндірер едің?
Ғылыми зерттеу ... ... ... оқу ... да ... болады. Мысалы, осы сабақта тарих, орыс әдебиеті
пәні мұғалімінің ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ елінің саяси-әлеуметтік
жағдайларына сыншы біршама талдау береді. Ондағы мақсат - Абай ... ... ... ... ... - сол дәуірдің айнасы деуге
болатын тарихи туындылар. ... ... ... осы ... ... ... түсіндіріп, ең керекті жерлерін оқи отырып,
зерттеудегі тарихи ... яғни Абай өмір ... ... ... оқушы
көзін одан әрі жеткізе түсу үшін, тарих мұғаліміне сөз береді. Тарихшы ... ... ... қазақ халкы, Абай дәуірі туралы косымша
тоқтала кетеді. Орыс әдебиеті пәнінің мұғалімі кысқаша, Абай үлгі ... ... ... ... ... ... оқу - ... еңбектерін оқытудың басты тәсілдерінің бірі.
Оны мұғалім еңбектің ең ... ... ... ... ... ... да осыны талап ету керек. Сабақ айтқан кезде олар
да еңбектен үзінді ... ... ... ... ... ... ... еңбектерін оқытудың келесі бір жолы - негізгі түйіні,
дәнін бөліп ала отырып, окыту. Бұл мәселеде мұғалім еңбек бойынша өзі ... ... ... ... соны ... ... айналасында
ізденеді. Мысалы, осы «Абай Құнанбаев» туралы монографияның үлкен бір
бөлімі «Абайдың лирикасы» деп ... Бұл ... ... ... ерекше,
себебі сыншы бүкіл Абай поэзиясына құнды, бағалы талдау жасайды. Ұлы ... ... ... ол оқушыға да, мұғалімге де ... ... ... ... ... ... ұсынылған шығармалар туралы
еңбектің басты-басты пікірлерін саралап алып, сол бойынша тақырыпшаларға
бөлу керек.
Абайдың азаматтық ... ... ... ... ... ... (1886 жылы жазылған «Қалың елі,
қазағын ынтыға сүю, халық басындағы трагедияны, ел ... ... ... жылы ... ... алды жөн, арты ... ... ащы
сынның атқамінер, байларға ғана қарап айтылмауы, оның ел ішіндегі ... да ... ... ... ... өмір сүрмеу, еңбек етуге үгіттеу.
Өлеңнің халыққа деген қамқорлыққа толы үні. Мысқыл, шенеу үлгісі ... ... ... 1886 жылы ... ... ... мен адам ... астаса,
үндесе келуі.
«Жаз» өлеңіндегі ақындык мәдениет, суреттер, динамикалык козғалыс, жанды-
жансыз ... ... ... ... ... ... ... жанды тіршілік, қайнар қызу мол болғандықтан, өлең түрі мен
ұйқастарының да жүрдектік ... ... ... келуі. Қоғамдық
қайшылықтардың көрінбеуі, керісінше, көшіп-қонып жатқан бай аулының бай
көріністерімен суреттелінуі ... ... Орыс ... ... үлгісі мен мәдениеті стилінде
жазылуы. Некрасовтағы «Дед ... ... ... ... ... ... ... Қыс бейнесі - динамикалы жанды образ. Әрдайым айңалып
кеп соғып отыратын қысты сұрамсақ, алымпаз, ... ... ... ... ... ... ... мен сол бір екі ай». Бұл өлеңдер - ақынның
табиғат турасындағы бар өлеңінен көркемдік жағынан ... ... ... ... идея жағынан болсын, батыл шыншылдыкпен жазылған биік
туындылары. Көшпелі елдің жүдеу тіршілігінің ... ... аса ... ... берілуі, реалистік өмір шындығының пейзажы көз алдыңа ... ... ... ... мен...») әлеуметтік теңсіздік, тап жігінің
берілуі, қоғамдық кайшылықтың ... ... ... ... айта ... ... ... еліне деген, ауыр тіршілігіне деген ыстық
ықыласы (150-152-беттер).
Саяси лирикасы
«Болыс болдым, мінеки», «Мәз болады болысың»
өлеңдерінде екі жүзді, қорқақ, нәрсіз ... ... XIX ... жартысындағы болыс, феодал, әкімдерді мысқыл, сатирамен шенейді,
патшаның ел билеу системасын сынайды; суретшілік, ...... ... ... ... бұл шығармалар болыска психологиялық
портрет береді. Болыстар өзін-өзі әшкерелейді. Мысқыл эпитеттердің молдығы
- өлеңнің ... ... ... ... сөз ... туралы шығармалары
«Өлең - сөздің патшасы» - көркем әдебиетте Абай тудырған биік ... Ақын мен ... ... сөз ... ... тұңғыш өлең. Ақын мен
акындық өнері -әлеуметтік тартыстың үлкен ... ... ... ... эстетикалық жаңа өлшем жарияланады, жақсы өлеңді ердің ... Ол - ... ... Абай - ... ... ... ... өлеңді ермек үшін». Ақындықтың, ақындығының декларациясын
жариялауы, толғаулы ойының философиялық биікке ... ... ... ... ... адамгершілікті, шындықты дәріптеуі.
Тыңдаушы қауымға қояр талабы. Сатымсақ ... ... Өлең - ... ... өнердің басы. Ол өнер халықтың тілін де,
ойын да жаңғыртып, ... ... ... алыссын. Әлеуметтік
құралы болсын. Ақын мен акындық міндеті қандай?
Ән, өнер туралы эстетикалық көзқарасы
«Көңіл құсы құйқылжыр...», «Құлақтан кіріп бойды ... Абай ... ... аса зор ... ... әнін ... Ол ... адам өміріндегі
орны, рөліне тоқталды, халық әні - Абай мұңдасы, азаматтық еңбегіне қанат
бітіретін сенімді серігі. ... ақын ... ... ... ... Ән мен күйге талап қояды, тыңдаушыға да, ... да ... ... ... ... еріншек». Ел сорына біткен қу мен сұмның неше алуан
жексұрын, жиіркенішті ... ... аяқ» ... ... ... ... зор шығармалардың бірі. Түрі де
өзгеше. Сегіз жолдан келеді. Сол ... де ... аяқ ... Абайға
дейін ешкім таппаған қиын ұйқасты өлең. Абай бұл ... ән ... ... ... дертті кескінін сынайды. Еңбекті үгіттейді, тағы да халық
үшін ... ... ... Ұлы ақын өзі туралы айта отырып, халқы
туралы ... ... бас ... - ... ... Лермонтов үні (143- 145-
беттер).
Зерттеудің түйінді дәнін бөліп ала білуде сол жерлерді өзгертпей, ... ... беру бар да, ... ... болу ... ... сол сұрыпталынып алынған мәселелерді түсіндіріп беру ... ... сол ... ... беру ... жазылған. Арнайы
үлестірме қағазға жазып (бір үстелдегі екі балаға ... ... ... ... кесте-плакатқа жазып, балалардың көз алдында тұратындай етіп
ұстауға болады. Соңғы тәсілдің тиімділігі зор. Себебі, ... ... ... ... алады, әрі оған түсінік береді. Бұл балаларды
зерттеу еңбектің басты мәселелерін тез ... ... ... ол мәселелер туралы қай беттерде жазылған, ол да ... Сол ... ... енді еңбектің өзімен жұмыс істей алады.
Абай шығармашылығын тақырып-тақырып бойынша талдау басталған сабақтардың ең
алғашқысында мұғалім ... ... ... осы ... ... ... Ал әр тақырыпты өткенде, сол тақырып ауқымында ғана сөз болатын
мәселелерде де оны ... ... ... ... ... ... өз ... түсінігінде ғалымдар еңбегіне
жүгініп, үзінділерді, қажетті дәйектемелерді келтіріп отырса, бұл ... ... ... ... ... арттырар еді.
Зерттеулерді оқытудың келесі бір жолы - оны өтіліп ... ... ... ... ... ... Еске ... басшылыққа алатын бір маңызды мәселе. Мүғалім
зерттеуді кандай тәсіл, қандай жолдармен оқытпасын, оның мазмұн ... ... ... ... ... жөн. ... ... еңбек
туралы сөз етіп, оның маңызын, мәнін, суреткер шығармашылығын зерттеудегі
орнын әңгіме етуі керек;
ә) Осы ... ... ... ... ... бағасы болса, соны негізге
алуларына болады;
б) Зерттеулермен ... бұл ... де ... ... ... ... жаздыруды еңбектен үзінді жазылған кесте-
плакаттарды пайдаланады;
в) Окушыларды әңгімелесуге, өз ... ... ... ... ... ... ... оқытудың басты мақсатының өзі де осы).
'
Бірнеше зерттеулерден мысал ... ... ... ... ... өз ... ... жасауға, пікірлерін
айтқызуға болады. Мысалы, Абайдың лирикасын оқыту барысында ... ... ... ... салыстырмалы жұмыстар
жүргізу тиімді болмақ.
|М.Әуезов |Қ.Жұмалиев |Х.Сүйіншәлиев ... ... ... «А.Құнанбаев» |«ХVШ-ХІХ |«Қазақ әде-биетінің|Өзіңе кімнің пікірі |
|(монография) ... ... ... себебін |
| ... ... ... |
Е с к е р т у: Бұл ... ... ... ... да шығармаларын
талдауда пайдалануға болады. Сондай-ақ мысалдарды, еңбектегі үзінділерді
сұрыптауда ... ... ... бетін көрсетіп береді, түсіндірме
жұмыстарын жүргізеді.
г) Зерттеу еңбектерін ... тағы да бір ... жолы ... топтық
жұмыстар. Еңбектің негізгі бір бөлімі екі үлестірме қағазға жазылады. Ең
негізгі, түйінді ... ... екі ... ... ... беріледі. Жұмыстың бұл түрі жұптык жұмыс деп ... ... ... қағазын іштей оқиды, оқып болған соң, бір-біріне сыбырлай
сөйлесе, кезекпен түсіндіреді. ... бала ... ... ... өз ... ... айтады. Сынып жұмысын аяктаған соң,
мұғалім сұрақтар қоя отырып, тексереді, ... ... ... ... ... ... көмек жасайды (әсіресе, осындай ... ... ... Мұндай жұптық жұмыстар ... ... ... әрі материал өте күрделі болмау керек (бұл жұмысты ... ... Ал ... ... ... маңызы неде? Біріншіден,
окушылар аз уақыт ішінде ғылыми еңбектен білім алады, уақыт үнемдейді,
екіншіден, ... ... ... зерттеу еңбектері бола бермейді,
сондықтан олардың ең керекті ... ... ... жазып, осылай
пайдалану тығырықтан шығарар бірден-бір жол.
д) Топтық жұмыстар да ... ... ... 4-5 ... ... Топ ... ... болуы мүмкін. Топ жетекшісі, кеңесші өздеріне ... ... ... ... ... ... (тапсырмадан соң). Егер топтық жұмыс
үйге берілсе, өз ... баға ... ... ... ... ... топқа
бөлінсе де, олар бір мәселені шешу айналасында жұмыс істейді. Топтардың бір
зерттеу еңбегі бойынша бір проблема айналасында ... ... ... ... табиғат лирикасын оқытуда оқушылар мына ... ... ... ... ... «Табиғат - Тіршілік -
Қоғам» мәселесінің қойылуы, оны көрсетудегі ақынның идеялық-эстетикалық;
шешімі, табысы. Осы проблеманы ... ... ... ол ... ... кандай пікір айтады, міне, осы мәселелерге жауап іздеуде зерттеу
еңбектерінен жұптык, топтық жұмыс жүргізуге ... ... ... ... ... ... ү.қ- (№1
үлестірме қағаз).
«Абайдың бірнеше өлеңдері сахара табиғатының өзгеше кезеңдеріне арналады.
Ол көшпелі ауылдың ... ... ... «Сұр ... және ... ... дейтін екі өлең. Бұл өлеңдер көркемдік жағынан да, өмір
шындығы мен мазмұны жағынан да ... Абай ... ... ... ... биік ... ... сапа табады. Мұнда көшпелі елдің
күздігүнгі тірлігін ... ... ... ... де көп
танытады. Ақын аса қонымды реалистік пейзаж бере отырып, адам ... ... да ... ... Аз ... ... ... шаруаның көп
күйзелуін таныта келе, әсіресе, ... ... ... түсетініне айрықша
көңіл бөледі. «Сұр бұлтта» да жүдеулігі, күйсіздігі аса ауыр ... ... ... ... ... адамы ғана емес, итіне шейін даланы кезіп-безіп кеткенін айту
арқылы Абай көшпелі тіршілікке дәл осы өлең ... ... ... ... да жайы жүдеу, кедей ауылға көшпелі өмір анық азап, қатал
жаза есепті аталады. Бұл ... ... ... ... ... ... еңбек иесі - кедейдің де қатты қанауға түсетінін екінші өлеңде -
«Қараша желтоқсан мен...» деген өлеңде, ... ... ашып ... ... Абай ... «Жаз» бен «Қыс» өлеңдерінде реалистік пейзаждың
шыншыл қалпын бере отырса да, адам мен табиғатты ... ... ... де, біз ақын шығармаларында қоғамдық қайшылықты жетерлік дәрежеде
ашпайтынын атағанбыз. Ал мынау ... ... Абай осы ... зор ... ... ... Мұндағы ауыл - анық айкын таптық жікке бөлініп
отырған ауыл. Оның бір шеті - кедейлерді, малшыларды ... ... ... ... бай ... ол ... ... шеті - өңшең жыртық
лашық ішінде ... күн ... ... ... ... Осы үйдің үлкендері
мен балаларына шейін ... ... ... ... ... суреттеледі».
Еңбек бойынша мынадай сұрақ қойылады:
1. Неге М.Әуезов Абайдың «Сұр бұлт», «Қараша желтоқсан мен...» деген екі
өлеңін ақынның барлық шығармаларынан (табиғат ... ... ... ... табиғат - тіршілік - қоғам бірлікте алынған ба? Осы мәселелер
айналасында зерттеу не ... ... осы екі ... ... ... табиғат лирикаларынан жоғары
коюына келісесің бе? Өз пікірің ... ... ... ... барысында тек М.Әуезов емес, жоғарыда
айтылып кеткен, басқа да Абайтану ... ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізуге болады. Әр топ, әр ... ... алса да, ... ... - ... яғни Абайдын
табиғатты кұрғақ жырламай, оны ... ... ... өмір ... ... сипатымен бірлікте алуы. «Жазда» бай ... бай ... ... алынса, «Күз» туралы өлеңдерінде, керісінше, көшпелі
ауылдағы кедейлер тірлігінің аянышты түрде, реалистік суреттермен көрінуі,
әлеуметтік теңсіздіктің, тап ... ... ... - осы ... ... ... оқушылар әр зерттеу еңбегі ... осы ... ... бұл ... кім ... ... нендей талдау берген - соны
«зерттейді», жинақтайды. ... ... ... топтық жұмыс болсын, мұндай
жұмыстарды орындау, ... ... шешу ... ... ... кейін салыстыру, жүргізу, өз пікірлеріне, ойларына жол
ашу, ғалымдар пікіріне өзінше талдау беру - бәрі де ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың маңызы зор.
Мысалы: Мағжан Жұмабаев поэзиясын оқу барысында (11 ... ... ... және ... атты ... ... Мағжан туралы
пікірлері мен Мағжан ... ... ... ... ... сөзін
салыстыруға болады. («Өмір және поэзия», ... ... ... ақынды өлтіре жамандап, оны буржуазияшыл, ұлтшыл ... ... ... жаткызған ғалым кіріспе сөзінде Мағжаңды ұлт
ақыны дәрежесінде көтере мақтайды. Қай пікірі шындыққа сай ... ... ... ... ... ... ... осы мәселенің өзі әдеби дау,
айтыс тілеп түр емес пе? Бүл ... ... ... поэзиясына біршама
бойлап, білім алғаннан кейін, жүргізген дұрыс. Әдеби пікір ... ... ... ... бойынша пікір білдірудің өзіндік ерекшеліктері
бар. Оқушылар айтар пікір, берер жауаптарын ... ... ... мысалдар ала отырып, беруі керек. Жалаң ой, кұрғақ ... ... дау ... ... де ... әкелмейді. Ғылыми еңбектер ... ... ... ... ... ... ... өтуге болады. Әр сабағын терең ізденіспен өтетін мұғалімдер сын-
зерттеу еңбектерін жүйелі түрде жұмысына пайдаланып, білімді ... ... ... оны пайдаланудың түрлі әдіс-тәсілдерін ізденеді.
Сыныптан тыс оқуларда да (7-8-9) оны ... ... ... ... ... ... ... болады. Түсіндірмелі
оқу, дәйексөз, үзінділер алу, пікір-бағаларды беріп отыру тиімді тәсіл деп
есептелінеді. Қысқаша ... ... ... ... етіп ... да маңызды болмақ. Немесе мұғалім кіріспе сөзінде өзі ... ... не оның ... туралы зерттеу еңбектерден алынған бағаларды
жатқа айта ... ... оның ... ... ... ... сөзсіз. Кейде мұғалім сын-зерттеу еңбектерінен ... ... ... ... ... түрінде де өткізеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... берілген.
Әсіресе, «Қансонарда» өлеңін талдау - күрделі дүние. Себебі, ... тіл, ... ... ... ... ... түрлері осы
өлеңде тамаша орын тапқан, өлең - қазақ поэзиясының ... ... кала ... ... мән-мағынасы бар кесек туынды. Ол туралы
Абайтану ғылымына ат салысып жүрген ғалымдардың барлығы да ... ... ... ... ... ... сөз ... түсіндірмелі оқу,
мәнерлеп оқу ... ... ... ... ... ... ... С.Мұқанов, Б.Кенжебаев еңбектерінің негізінде
құрастырылған шағын әдеби монтажға сөз беруге болады (алдын ала ... ... ... а л ... ... ... ... өз сезімін және аңшылықтың
қызулы, қызғылықты сәттерін сипаттағанда, Абай ... ... ... ... ... Осы өлең - зор ... ірі ... шығарма. Көз алдымызға қар басқан елсіз таудың тұрғысы, қансонар
күнгі оның болмыс күйін ... Оның ... ... ... ... ... ... елең-алаңдағы тыныштық шағын беруден бастайды.
М.Әуезов. «А.Құнанбаев» (монография, 105-бет.)
2-6 а л а.
Шығарманың өзі сюжетті, окиғалы ... ... ... да, бар ... динамикалық суреттерден құралады. Өлеңнің ішінде сәт сайын
кұбылған ... ... ... ... бар. Анық ... ... ... жатқанша жауып тоқтаған күнінде болады. Бұнда түлкі көбірек ... да ұзақ ... ... алыс ... Аңшылықтың қызығы мол.
Астында жақсы мықты ат болу керек, үстінде ыңғайлы, ... ... ... жолдас - барлығы да аңшылықтың әрі шарты, әрі ... ... ... ... ... а л ... ... «Қайтқан із», «Бүркіттің қайқаң қағып аспанға шығуы»,
«Түлкінің көре түра қалуы, «Үйірімен үш тоғыз десу» - бәрі де ... тән ... Сол ... ... ақын ... да ... сол асығыс,
қарбалас, тайталастар үстінде шебер түрдегі соны теңеуді табады. «Қар ... ... - ... ... дей ... қайнаған қимылдарды ұяң
сұлудың асығып шомылған қозғалыстарына ұқсатуы да шеберлік айғағындай.
М.Әуезов. «А.Құнанбаев» (монография, 107-бет.)
Бұл тек М.Әуезовтің «Абай Құнанбаев» атты ... ғана ... ары ... бұл ... ... да ғалымдар еңбегінен алынған
үзінділер бойынша жалғастыруға болады. Осы әдеби монтаждың ... ... ... ... ... зерттеу еңбектеріне, шығармашылық
жұмыстарға икемделеді.
Екіншіден, «Қансонар» деген не, аңшылық, саятшылық деген не, оның дала
халқының әдет-салтындағы ... ... ... ... ... ... ерекшелігіне көз
жүгіртеді, білімді тереңірек алады.
Е с к е р т у: ... ... ... ... ... оқу, ... ретінде де жүргізуге болады. Еңбектің 106-бетінде сонар туралы тамаша
түсінік беріледі, яғни «ұзақ ... ... ... ... ... ... ... сөзінде оны мәнерлеп, түсіндірмелі оқу ... ... ол өте ... әдіс ... еді. ... ... ... молаяр еді. Зерттеу ... ... ... ... әдіс-
тәсілдерін көп шығармашылықпен еңбек ... ... ... ... ... ... айналысып жүрген мұғалім үшін білім ... ... ... ... ... оларды тиімді әдіс-тәсілмен
жүйелі түрде жүргізудің маңызы зор. Зерттеу еңбектерін жинақтау оны үнемі
газет-журнал, шығып ... ... ... ... отыру да үлкен жұмыс.
Көпшілік мұғалімдер әр ақын-жазушыға, тіпті оны бағдарламада ... ... ... ... ... ... ... Сол папкілердің ішіне
тақырыбы бойынша жинақталған материалдарды коса салып отыру өте ... ... ... (ішіндегі 1-беті) қалташа жасап, ішіне материалдар
тізімін жазып, салып кою керек. Папкілерді нөмірлеп қою керегінде оны ... ... әрі ... ... қолайлы.
ӘДЕБИ-ТЕОРИЯЛЫҚ ҰҒЫМДАРДЫ ОҚЫТУ
Мектептегі әдебиет теориясынан берілетін білім көркем шығарма табиғатын
танудың құралы, кілті ... ... Одан ... беру жеке
қарастырылмайды, ол көркем шығармамен тығыз байланыста, оны оқып-үйрену
кезінде қалыптасады. Оқу ... ... жас ... онда ... ... ... ... қарай, берілетін
білім мөлшері белгіленген. Оқушыларға оқылатын ... ... ... ... ... ... беріп отырады. Мысалы,
«мысал» жанрынан берілген шығармадан кейін «мысал» деген не, оның ... ... ... ... Сонымен, мектепте оқушыларға
берілетін әдеби-теориялык ұғымдар жүйелі түрде, көркем шығармамен тығыз
байланыста, оның ... ... ... ... ... ... бір саласы дәрежесінде үзбей оқытылады. Оқушылардың
әдеби-теориялық білімдерін көркем әдебиет әлемін түсіне білу, талдай білуде
практикада пайдалануға машықтандыру - оны ... ... ... Оқу ... сол бойынша жасалған оқулықтарды парақтай отырып,
әрі осы сыныптардағы оқушылардың жас ... ... ... ... ... ... әр ... бойынша төмендегі жүйеде әдеби-
теориялық үғым беруге болады деп есептейміз:
5-с ы н ы ... ... ауыз ... ... қысқаша түсінік. Әдебиет туралы кіріспе
әңгіме.
2. Ауыз әдебиетінің негізгі жанрлары: мақал, мәтел, жұмбақтар, батырлар
жыры, қиял-ғажайып ертегілер, ... ... ... ... ұғым.
3. Мысал жанры. Әдебиеттегі дәстүр туралы, аударма туралы алғашкы түсінік.
4. Өлең, оның өзіндік ерекшелігі, ... ... ... ... ... кейіпкерлер, олардың портреті туралы.
6. Лирика, табиғат лирикасы туралы алғашқы ... ... ... ... ... ... түсінік.
8. Көркем шығарманың тақырыбы туралы алғашқы әңгіме.
10. Монолог, повесть, баллада туралы алғашқы ұғым.
6-с ы н ы ... ... ... ... әңгімелер, жаңылтпаштар туралы түсінік.
2. Өлең кұрылысы, ұйқас түрлерінен хабар ... ... ... ... ... туралы түсініктерін кеңейту.
4. Өмірбаяндық әңгіме жанры туралы алғашқы ұғым.
5. Сюжетті өлеңдер туралы түсінік. Лирика туралы
алғашқы ұғым.
6. Теңеу, эпитет, метафора ... ... ... ... ... ы н ы ... ... жыры туралы ұғымдарын тереңдету.
2. Оптимизм, романтика, риторикалық сұрақтар, аллитерация, ассонанс
туралы түсінік.
3. Табиғат лирикасы туралы білімдерін тереңдету.
4. Ирония, сатира, ... ... ... ... ... ... Әдеби бағыттар. Реализм туралы алғашкы ұғымдар.
6. Публицистика жанры, көркем шығарма ... тіл ... ... ... ... ... білімдерін
жетілдіру.
7. «Суреткер ақын», «Лирик ақын» ұғымына түсінік беру.
8-с ы н ы п.
1. Поэма туралы ұғымдарын тереңдету.
Сюжет, композиция, көркем шығарма, ... ... ... ... ... Тип, ... туралы алғашкы ұғым.
4. Ұйқас түрлері туралы түсініктерін ... ... ... ... ... мен ... туралы ұғым.
6. Драмалық шығармалар туралы алғашқы түсінік.
9-с ы н ы п.
Фольклор туралы түсінік. Аңыз-әңгімелер, ... ... ... ... ... ... түсініктерін кеңейту.
Гипербола, тұрақты эпитет, әдебиеттегі типтілік жайындағы білімдерін
тереңдету.
3. Айтыс, импровизация туралы түсінік.
Жыршы, жырау, ақын, толғау, афоризм ... ... ... мен ... реализм, романтизм, әдеби бағыттар, әдеби ағымдар
жайында хабар беру.
6. Тропа, фигуралардан бұрынғы сыныптарда алған білімдерін ... ... ... ... ... шығармалардың көркем тілі).
7. Поэзиядагы оптимистік сарын, элегиялық сарын, әдеби характер, әдеби
тип, лирикалық шегіністер туралы ұғым.
8. ... ... ... ... туралы алғашқы ұғымдар
беру.
10-с ы н ы п.
1. Әдебиеттегі демократтык, ағартушылық бағыт,сыншыл реализм.
2. Эпистолярлық жанр, публицистика.ғылыми мақалалар ... ... ... Абайтану, фольклорист, азамат ақын туралы ұғым.
4. Аударма, мысал жанры туралы түсініктерін кеңейту түрлері, соның ішінде
шығыстың «Назира» ... ... ... ... философиялық, элегиялық, азаматтық
лирикалар, жалпы лирика түрлері жайында ... ... ... жаңашылдық, ақын-жазушы стилі, әдеби тіл, кейіпкер
тілі, философиялық трактаттар, қарасөздер туралы түсінік.
7. Роман жанры, өлеңмен ... ... ... ... ... ... поэма, әдебиет теориясы туралы очерк, фельетон
жайындағы
ұғымдарын тереңдету.
8. Әнші-ақын-композитор туралы, ... ақын ... ... ... ... ... бейне, сатира, аллегория, сюжеттік өлеңдер
туралы түсініктерін кеңейту.
10. ... ... өлең ... ... (Абай
шығармашылығы) туралы ұғым.
11-с ы н ы п.
1. Төңкерістен кейінгі әдеби ағымдар (символизм, футиризм, т. ... ... ... және социалистік реализм туралы ... ... ... баллада, эпопея, тарихи романдар, драматургиядағы тартыс пен
характер, трагедия, комедия жанры,суреткердің ... ... ... ... образдар жайында түсінік.
4. Тип, прототип, көркем шығармадағы деталь, штрих, очерк, ... ... ... пен ... ... ... ... тарихи
тақырыптар, ұлттық тақырыптар, әдебиеттер достығы, халықтық сипаты, дәстүр
мен жаңашылдық ұғымдарын ... ... ... ... деректі әңгімелер жайында
әңгіме.
6. Әдебиеттегі көркем шындык, тарихи шындық, көркем бейне, стиль ... ... ... ... тегі мен ... өлең ... өлшемі
туралы бұрынғы білімдерін
кеңейту.
Е с к е р т у: Бұл ... ... оқу ... да
берілген.
ӘДЕБИ-ТЕОРИЯЛЫҚ ҰҒЫМДАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
Қай сыныпта болсын, әдеби-теориялык ұғымдар ... ... ... тығыз байланыста түсіндіріледі. Мысалы, 5-сыныпта ауыз ... ... атты ... ... ... ... ... үшін, сабақ дайындығы кезінде осы шығармаға байланысты қандай әдеби-
теориялық ұғым беру ... оны ... ... ... ... - соны ойластырады.
I. «Керқұла атты Кендебай» ертегісін оқыта отырып, мынадай әдеби-
теориялық ұғым ... ... ауыз ... ... алғашқы қарапайым түсінік.
2. Ертегілер, оның ішінде қиял-ғажайып ертегілер жайында әңгіме.
3. Ертегі оқиғалары, сюжет, эпизод, кейіпкерлері туралы
алғашқы ... ... ... осы ... ... ... қай ... беру тиімді -
соған тоқталайық. Фольклор, ауыз ... ... ... ... ... бастайтын алғащқы сабақта, кіріспеде берген жөн. Бүгін өткелі
отырған «Керқұла атты Кендебайдың» ертегі екендігін, ... ... ... ... ... ... ... баяндайтынын, халық ерте кезде,
жазу-сызу жоқта оны ауызша шығарғанын, сондықтан ол ауыз ... ... ауыз ... деген ауызша шығарылып, ауызша таралып,
халықтық ... ... ... ... ... жыры ... қарапайым
тілмен, түсінікті, тұжырымды етіп әңгімелеу керек. Ертегіні ... ... ... ... ... ... ... жоспар жасайды, оқиғаларға ат қояды. Мысалы, ол тапсырма ... атты ... ... ... ... Кендебайдың тууы, алып болып, тез өсуі.
2-оқиға. Кендебайдың Көкжалды өлтіруі.
3-оқиға. Еркек құлынды үйге әкеп асырауы. Одан Керқұла аттың өсуі.
4-окиға. ... аң ... ... ... ... ... ... Жетім балаға кездесуі. Жетімнің басынан өткендері.
6-оқиға. Керқұла атқа тіл бітуі, ақыл беруі.
7-окиға. Кендебайдың сапарға аттануы.
8-оқиға. Кендебайдың аралға тап ... Хан ... Екі ... ... ... Күзеттегі оқиға. Хан тапсырмасының орындалмауы.
11-оқиға. Кендебайдың алтын күйрьщты қолға түсіруі.
12-оқиға. Кендебайдың ... ... ... ... ... ... ханға оралуы, өтініші.
14-оқиға. Ханның жаңа шарты.
15-оқиға. Хан шартын ... ... де, ... да ... ... мәселелерді кесте-плакатқа жазып, ертегіні талдауда оны көмекші, ... ... ... да ... ... осыған қарай отырып,
оқушыларға окиға деген не екенін түсіндіреді, ертегілердің ... ... Енді ... ... не, оның қиял-ғажайып түрі қандай
болады, ... ... беру ... жоғарыдағы кесте-плакатты назарға ала
отырып, оқушыларға төмендегідей сұрақтар қояды, тапсырма орындатады:
1. Балалар, бірінші оқиғаға караңдар, әр ... ... еске ... туа ... ... Кендебайдың алты жасында алып болып өсуі шындыққа сәйкес пе?
3. ... ... тіл ... ... қай ... еді?
3. Биенің алтын құйрықты құлын табуына сенуге бола ... Жеті ... ... алып арыстандар қиялдан туған ба, әлде ондайлар бар
деп есептейсіңдер ме?
Міне, осы сұрақтар талқыланғаннан кейін, мұғалім ... ... ... түрі ... ... пікір айтады. Яғни ертегінің халық
арманы, қиялынан туатыны, халыктың Кендебай деген алып ... ... ... ұлы боп, халыққа еңбек етсе, жетім-жесірлерге пана болса деп,
армандауы, сол арманның қиялға жол ашуы ... ... ... ... ... оқиғаларды бөліп ала отырып, ... ... ... ... ... ... көпшілігі «Ерте,
ерте, ерте екен» деп басталатынына, оның ... ... ... ... ұғым ... ... өзін ... ертегіні
талдаумен бірлікте беріліп отыр. Әдеби-теориялық ұғымды берудің ең тиімді
әдісі оны ... ... ... алып ... бірге беруінде болып
табылады.
П. Әдеби-теориялық ұғымдарды берудің ... бір жолы - ... ... ... ... осы ... ... кейін
әдеби ертегілер беріледі.
Әдеби ертегінің авторы болатыны;
Оның қара сөзбен де, өлең, поэма түрінде де жазылатыны, халық ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі ертегімен үндестігі.
а) Окиғаларының қиял-ғажайыпқа құрылуы.
ә) Ертегідегі халық арманы, қиялы.
б) Әдеби ... ... ... ... осы ... пен ... ... ертегінің өзіне тән қасиеттері
туралы ұғымды оларды оқыту кезінде, салыстыру арқылы беру керек. Мысалы,
Ә.Тәжібаевтың «Толағай» ... ... ... талдап болған соң,
әдеби-теориялық ұғым беру мақсатында төмендегідей жұмыстар жүргізіледі.
1. Балалар, «Керқұла атты Кендебайдың» авторы бар ... ... неге ... ... кім ... ... Ол туралы біз не деп едік?
4. Енді осы екі ертегіні салыстырайық.
а) Екеуінде қандай қиял-ғажайып ... бар? ... ... ... ... мен Толағайдың мінездерінде, іс-әрекеттерінде қандай ұқсастық
бар?
б) Екеуіндегі ... ... ... оқып ... Ал енді, балалар, сонымен әдеби ертегілер деп біз ... ... ... Оның ... ... ... ... мен
ұқсастығы туралы ұққандарыңды айтып беріңдер. Ары қарай балалармен біріге
отырып, әдеби ертегі туралы әдеби-теориялық ұғым жинақталады. Мұғалім
қорытынды, толықтыру жүргізеді,
басқа да ... ... ... ... ұғым ... ... бір жолы
салыстырмалы жұмыстар.
Әдеби-теориялык ұғымдар берудің маңызды бір саласы - ... ... ... ... білім беру. Бұл жұмыс көбінде ... ... ... ... ... талдау жасау арқылы, яғни
практикалық жұмыстар арқылы жүзеге асады. ... осы ... ... ... атты ... лирикалары беріледі. Талдау ... ... ... да ... ... ... ... туралы алғашқы, қарапайым түсінік, екіншіден, өлең
құбылысы, тармағы, ... ... ... ұғым ... ... ... құралдары, бейнелеуіш сөздер - теңеу, эпитет, кейіптеу, метафора
туралы сөз ... Мұны ... ... ... ... ... ... болады.
І.Балалар, «Күз», «Қыс» өлеңдерінде қызықты оқиғалар бар ма?
2. Жауап: Жоқ...
Кәне, өлеңге үңіліңдерші: «Күз», «Қыс» суреті қандай сөздермен берілген?
Жауап: «Сұр ... ... ... «ақ ... ақ сақалды», «кәрі
құдаң...» (тағы басқа мысалдар ... ... кім ... көрсетіп отыр, оның іс-әрекетін теріп оқы.
(Бурадай бұрқ-сарқ етуі.)
4.Күз айын көздеріңе елестетіңдерші. Абайдың күзді суреттейтін сөздері
шындыққа сәйкес алынған ... ақын ... ... суық бұлт», «жапырағынан айырылған ағаш-
қурайлар» бүгінгі күзде кездесе ме?
Осындай ... ... ... ... ... пікірін
толықтырып, әрі қарай поэтикалык талдау жасайды. Ең алдымен ... ... ... ... онда ... болмайтынын, акын сезімі
табиғаты, не жазып отырған дүниесін өзі калай түсінеді, ... ... ... ... ... ... осы күз, қыс ... басқа да бір-екі
акынның өлеңдерін окып, олардың Абай күзі, қысынан айырмашылығына тоқталуға
болады (яғни ... ... ... ... ... Ары ... поэтикалық талдау жасап, эпитет, теңеу, кейіптеу
туралы түсінік ... ... ... ... ... ... қыс суретін көрсетудегі орны дәлелді түрде түсіндірілуі керек. Мысалы,
қыс көріністерін «сұр бұлт», «дымқыл ... ... ... ... ... күз ... «кәрі құдаң - қыс келіп» деген сөздердің
бере ... ... ... маңызы зор. Өлеңдердің құрылысы, ұйқасы
туралы да ерекше тоқталу керек. ... ... ... бұлт ... ... ... ... / а
Күз болып (дымқыл тұман) жерді басқан. / ... ... ма), ... ма, / б
Жылқы ойнап, (бие қашқан) тай жарысқан. / а
1. Ұйқас түрі - қара өлең ... 11 ... ... ... әр ... 4 жолдан тұрады.
4. Әр тармағы үш бунақтан тұрады.
Осы өлеңдерді бұрын өтіп кеткен Махамбеттің «Соғыс» ... ... Осы ... ... ... талдап, мына ерекшеліктерін бөліп
алып, балалар назарына ... ... Яғни ... 7-8 ... ... ауыз ... жыр ... келетінін түсіндірген дұрыс.
Мұндағы басты мақсат - «өлең» туралы жалпы ... ұғым бере ... ... ... ... әр ... ... оқушылардың көзін
жеткізу. Оқушыларға әдеби-теориялық ұғым беру - өте ... әрі ... ... ұғымдарды қалыптастырудың ерекше тиімді, «меншікті»
деген әдістемесі жоқ. Ол әр ... ... ... шеберлігіне
байланысты. Өтіліп отырылған көркем шығармамен бірлікте талдау, практикалық
жұмыстар, салыстырулар, көрнекіліктер арқылы меңгерту - ... ... ... ... ұғымдар берудің бір жолы -
іздендіруге негізделген топтық жұмыстар үлгісі беріліп отыр.
Топтық жұмыстар мақсаты - алған теориялық білімдерін
практикада пайдалана білу, әдеби-теориялық ... ... ... ... 10-сынып
Мақсат: Топ оқушыларға Абайдың қазақ өлеңдеріне (құрылысына) кіргізген
жаңалықтарын сараптайды. Ол жаңалықтардың қайнар көзі туралы пікірлерін
ортаға салады.
1-топ. ... ... ... ... ... ... қазақтың байырғы өлең түрлерінің
негізінде қазақ өлеңдерінің ... ... ... ... с к е р т у: ... түрі ... ... төмен» оқушыларға
беріледі (бірінші бөлімі ғана).
|Негізгі мәселелер |«Елім-ай» өлеңі ... ... ... ... ... өлең ... ... өлең ұйқасы |
| | | ... ... |4 |3 ... Өлең ... |4 |3 ... ... |2 ... қара өлең |буынды қара өлең ... |Әр ... төрт ... шумағы 4 тармақтан |
|5. Ақын жаңалығы ... ... |
| | |2 ... қара өлеңге 6 |
| | ... ... ... ... ... ... жаңалығын бір өлеңі арқылы дәлелде.
Мына бағананы басшылыққа ал:
|Өлеңнің аты ... ... ... ... |
|1. Ұйқас түрлері | | | ... ... | | | ... ... | | | ... Бунағы | | | ... ... | | | ... ... БЕРУ ЖӘНЕ БАЛА ... ... АЛУ ЖОЛДАРЫ
Үй тапсырмалары бірнеше мақсатта беріледі:
а) сыныпта алған ... ... ... алған білімдерін қосымша материалдар арқылы байыту, молайту;
б) шығармашылық бағыттағы тапсырмалар арқылы қабілеті, ... ... оған әсер ... ... ала ... ... арқылы оқушыларды жаңа сабаққа
дайындау (мысалы, М.Әуезовтің алғашқы әңгімелерін бастамас бұрын, алдын ала
оның бірнеше
шығармасын оқып келу ... ... ... түрі болсын, мұғалім даралап (дифференциалді) оқыту
принциптерін басшылыққа алуы тиіс.
Мысалы, бір тақырып айналасында берілетін тапсырма әр ... ... ... «Құлагер» поэмасын талдау барысында қабілеті «жоғары»
оқушыларға: Құлагер аттың сынын (Күреңбай сыншы ... ... ... бар, ... кұлағымен» салыстыру, сол бойынша «Қай ақын жүйрік атты
шебер сипаттай білген?» деген проблемалық сұрақ айналасында пікір ... ... ... ... оқушыға: «Сәкеннің Көкшетауы мен
Ілиястың Көкшетау суреттерін салыстыру», сол арқылы екі ақындағы ... ... ... ... ... «орташадан төмен»
оқушыларға оқулықтағы талдаулар, сондай-ақ өздеріне ұнаған өлең үзінділерін
жаттау, соған талдау жасау тапсырылады. ... ... ... сипатын
жаттау.)
Үй тапсырмасын беру оқылып жатқан тақырыптың ауыр, жеңілдігіне де
байланысты. ... оған ... ... ... ... ... ... да ескеріп отырғаны жөн. Мысалы, математикада бақылау
болатын, орыс әдебиетінен ... ... ... ... орындалуы
күрделі, уакыт көп кететін тапсырмалар беруден бас тартқан жөн. Не сондай
тапсырмаларды міндетті түрде сол мерзімде беру керек ... ... ... жұмыстарын басқа күнге ауыстыру жөнінде келіскен жөн.
Үй тапсырмасын түсіндіріп ... ... ... ... оның ... ... әсер етеді. Әсіресе, қабілеті «орташадан төмен» оқушыға
мұғалім үнемі көмек көрсетіп, «көмек-нұсқау» беріп отыруы ... ... ... ... оқу, ... кейіпкерлер іс-әрекетін талдау - аса
күрделі. Мәселен, кейіпкерлер іс-әрекетін талдауда міндетті түрде көркем
туындыға ... ... Ал ... ... төрт ... эпопея ішінен Абайдың
не Құнанбайдың іс-әрекетіне мысалдар келтіру сондай ... ... ... ... осы ... тіпті барлық оқушыларға да көмек керек.
ҮЙ ТАПСЫРМАЛАРЫНЫҢ ... ... ... ... тапсырмаларға мыналар жатады:
а) Тақырып бойынша сұрақтарға жауап.
ә) Тақырыптарды оқу, мазмұндау.
б) Тақырыптың ең негізгі, түйінді дәнін бөліп ала ... ... ... ... Өз беттерімен тақырып материалдарына сұрақтар әзірлеу.
2. Көркем мәтін, ... ... ... ... ... жоспар жасау.
ә) Аннотация жазу.
б) Поэтикалық талдау жасау (көркем компоненттеріне).
в) Жазушы ... ... ... Кейіпкерлердің сөйлеу тілі, іс-әрекетінен мысалдар алу,
оны жауаптарында, не шығармаларында пайдалану.
д) Негізгі оқиғаларды сұрыптап ала білу, сол бойынша мазмұндау, ... ... ... ... әсіресе, көлемді шығармаларды оқуда пайдалы. Мысалы, 4 ... ... оның ... ... есте ұстау - өте қиын. Сондықтан әр
кітаптың ең негізгі, басты оқиғаларын сұрыптап ала ... ... ... ... ол ... былай орындалады:
Үлгі:
М.Әуезов. «Абай жолы», 1-кітап
|Тараулар |Басты оқиғалар ... ... ... елге қайтады. Сүйікті аналарымен қауышады. |
| |ә) ... мен ... өлім ... ... және ... ... |б)Сұмдықтан шошынған Абайдың қатты ауырып ... |
| ... ... Абай ... ... жас балаға әсері |
Образдарды талдауда ... ... оның ... ... Мысалдар
келтірейік: Әйелдер бейнесін талдауда Ұлжан бейнесі бойынша ... ... бір ... ... Ол - ... бақытты әйел ме, әлде оның
басында да әділетсіз заманның мұңы бар ма?» деген сұрақ. Осы ... ... ... ... ... Абай мен Ділда арасын ашып көрсету үшін де мынадай жұмыс жүргізуге
болады (мәтінмен жұмыс).
|Тарауы ... ... ... ... ... ... мен ... асыққа |Айғыз: Тоқал демексің ғой, мүйіз |
| ... ... ... ... ғой бірігіп |
| ... ... ... ... келсін ертең...» |
| | ... Қой ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... оларды да аямағаның ба? Бар!|
| | ... ... Тек ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... Апа – ай! Осы бір ... |
| | ... кіші ... неге көп шыға |
| | ... |
| | ... ... – ай, ... ... | ... те! Қу жараны жалап жазған|
| | ... да. ... ... де қай|
| | ... ... |
Е с к е р т у: Бұл ... ... ... мұғалім осындай мысал арқылы
көмек береді, ары қарай оқушы мәтіннен ... ... ... Мысалы, осы
«Абай жолы» эпопеясындағы әкелер мен балалар проблемасының ... ... ... ... ... Бұл ... ... үшін көмек-нұскау, үлгі беріледі. Тапсырманың маңызы сол - ол, ... ... ... ... ... ... нақты мысал арқылы,
көркем мәтін арқылы оқушыларды ... ... ... |Ділдә туралы ... ... ... |
| ... ... | ... ... ... ... ... | |Ал, ... Мен |
| ... | ... ... |
| |- ... ... | ... ... |
| ... жоқ. Ол | ... ... |
| ... кек пен | ... екеуімізге |
| ... ... | ... ... |
| ... | ... ... жатақ |
| ... Ол | |қып ... |
| ... анасы| ... үзіп |
| |– ... ... | ... анау. Ала |
| ... ... | ... ... |
| ... Оған | ... ... жоқ |
| ... ... | ... деп ... ... | ... ... осы |
| ... Жолы | ... Жолы |
| ... Сөз | ... |
| ... | ... ... |
| | | |пен Абай ... |
| | | ... ... ... ... |
|- Дәл осы ... ... ... школ|-Бұған менің алғыстан басқа айтарым |
|салдырып, сонда мына атыраптын бар |бар ма, ... ... сен ... |
|баласын орысша оқытуға кіріссем деп |тауып, жолыңды аштың... Енді калған ... |оқу да, одан арғы ... та осы ... мен ... ... ... |жетектесін. Сен еліңе келіп, ... ... ... ... ... школ ... көп ... малшы-жалшы |
|сала берсе деген ойды ойлап ем, |нашарларынан өнерлі, қайратты ... ... дәл биыл ... ... ... ... өз басың түгіл, атаң |
|бұ-ған не дер едіңіз» ... де ... ... көп ... ... пе ең? Осы ... жас ... |
| |сен ... боп, тағлым айтып отырсаң, |
| |мен ... бар әке ... ба? |
2. ... ... ... материалдар бойынша берілетін тапсырмалар:
а) конспект жасау;
ә) дәйексөз алу;
б) ең басты мәселелерін тезис ... ... ала ... хабарламалар жасау;
г) жауаптарында, жазба жұмыстарда пайдалану;
д) ... ... мен ... еңбектегі пікірлерді салыстыру немесе бір
тақырып айналасындағы бірнеше ғалымдар пікірін, талдауың ... ... ... ... ... ... пікірі жақын, соны біліп алып, оның неге ұнағанын
дәлелдеу. Мысал берейік:
Абайдың табиғат лирикасына қатысты ... мына ... ... пікірі |Қ. Жұмалиев. ... |Өз ... атты ... ... |«Қазақ әдебиетінің| |
|монографиядан ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| | ... | |
Е с к е р т у: ... ... ... ... ... ... ... жазылған үлгісі болса, соны таратады (еңбектің).
Ғылыми еңбектер бойынша қысқа хабарлама жасауды мына ... ... ... ... ... Абайдың орыс достарына арналған сабақта
Л.М.Әуезованың «М.Әуезов шығармаларындағы Қазақстан тарихының ... атты ... ... ... ... ... ... Бұл
тапсырмалардың маңызы - эпопея тарихи шығарма. ... ... ... ... Ал кейбір кейіпкерлер негізінде көркем ой, типтік, жиынтық
белгілер бар. Міне, соны дәлелдеу үшін, осындай тапсырма өте тиімді. ... ... ... Үй ... сұрау мұғалімнің оқу-
тәрбие мақсатына байланысты сабақтың әр кезеңінде жүзеге асып отырады. ... ... ... ... сол ... түсіндіру кездерінде
пайдаланылады. Тапсырмалар кейде тек білімін есепке алу, бағалау, жүргізу
үшін ғана берілмейді, мұғалімге көмек, жаңа ... ... ... да ... ... нормативі, оған қойылатын талаптар бағдарламада да
берілген. Соны ... алу ... ... міндетті түрде түсіндірмелі
талдау әдісімен беріледі. Бұл, әсіресе, бала ... ... ... ... ... ... сияқты жазба жұмыстардың аяғында пікір
беріледі. ... ... ... ... ... ... пікірімен, сыныптың пікірімен есептесіп отырған да жөн. Оқушы
өзіне ... ... ... ме, оны да білудің артықтығы жоқ - Кейде
оқушыларға өз білімін өзіне бағалатудың да маңызы ... ... ... әділдікке тәрбиелейді. Өз-өзіне сын көзбен қарауға
баулиды. Онда да ... ... ... ... ... қояды. (Соған баулу
қажет.) Өз бағасына келіспеген оқушы егер қайта дайындалып келіп, айтайын
десе, оған да ... беру ... Баға ... ... ... ... білім
берудің негізінен туындамай ма? Баға қоюда мұғалім ерекше әділ ... ... ... та, терең талдау да, көрегендік пен мейірім де, тіпті кешірім
де бағалау кезінде өте ... ... ... «орташ» , «төмен»
оқитын, денсаулығы нашар немесе жетім балалар білімін бағалауда мұғалімге
педагогикалык ... ... ... ... ... қатал болам деп, үнемі «2»
немесе «3» қоя беру мұғалімді де, оқушыны да ... ... ... ... ... ... түрі деп, ... әлсізге
жасаған қысастығы деп түсініп, оны қоя беруден бас тартады. Оның орнына
нашар оқу ... ... ... ... ... ... ... оқушыға қызықты етіп өтетін дәрежеде ... ... ... ... ... қарай оқыту тәжірибеге молынан енуде. Бұл - аса
кұптайтын мәселе. ... ... ... ... ... ... әнші, өнерпаз бала отырса, қолы шебер, ісмер бала отырса, ... ... ... ... ... ... жөн. Баға - тек ... анықтаушысы емес, ол мұғалім еңбегінің де жемісі, ... ... ... ... ... бірнеше көмектер үлгісі беріліп отыр.
(М.О.Әуезов шығармашылығы бойынша.)
ОҚУШЫЛАРДЫ ТІЛ МӘДЕНИЕТІНЕ, ... ЖӘНЕ ... ТІЛ ... ... алды - ... тіл», - дейді халқымыз. Мектепте берілетін бүкіл білім
мен тәрбие ең алдымен сөз арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан да ... ... - тек ... ... ... ғана ... ол ... барлық пән мұғалімдерінің де басты мақсаты, ... ... ... ... ... ... ... түрде ұйымдастырып, осы мәселеге
ерекше назар аударып ... ... ... алды - қызыл тіл» немесе
басқа тақырыптарда жасалған стендтерді ... ... ... ... оқушыларға көмекші-нұсқау қызметін атқарса, екінші жағынан, бүкіл
мектеп ұжымының назарын басты арнаға, ... ... ... г і: ... алды - ... ... жас дос, әдемі де әдепті, сұлу да ойлы сөйлеуге үйренейік.
Әдемі, әдеби сөйлеудің ... ... - ... Олай ... ... жай ... ондағы сөздер, сөйлемдерге назар аудар, есіңе ұста, өзіңнің сөзіңде
пайдалан.
Әдемі сөйлеудің ... ... ... халық тілінде:
а) Шешендікке, ақыл-нақылға негізделген даналық сөздерге назар аудар. Ол
үшін жыраулар толғаулары, терме
жырлар, ауыз әдебиеті үлгілерін көп оқы.
ә) ... ... ... ... ... ... ... тырыс.
б) «Шешендік қоржынын» жаса. Бұл қоржыныңа осындай сөздерді жинап, ... ... ... - Ең әдемі сөз - аз сөз» дейді халық. «Көп сөз - ... аз сөз - ... тағы бар. ... әдемі сөйлеу үшін, көп сөйлеу міндетті емес.
Қай жерде ... ... ... айтуға тырыс. Сөйлемдерің шұбалаңқы,
шашыраңқы болмасын. Мәдениетті сөйлеудің бір жолы - ... ... ... ғана пайдаланатын сөздерді пайдаланбау, «әй, өй» деп,
өзіңді, тыңдаушыны да мазалай беру ... ... ... - ең ... әдепсіз, көргенсіз сөздерді
қолданбау. Осыған абай бол. ... ... ... ... таластырып тұрсаң да, сабырлы, басыңқы сөйлеуге тырыс. Басқаны толық
тыңда, сөзін бөле берме. Өзің де ... ... етіп ... бұл ... ... ... ... әдемі сөйлеп кетеді деген
ұғым тумаса керек. Тіл дамыту - ... ... ... ең бір
күрделі де маңызды саласы. Ол жүйелі түрде ... ... ... тіл ... арнайы сағаттар бөлінген, бірақ оны тек
сол сағаттарда ғана жүргізу керек деп ұқпау керек. Жоғарыда айтылғандай,
тіл дамытуға ... ... әр ... ... тыс ... үнемі
көңіл аударып отырады. Әдебиет сабағындағы тіл дамыту ... ... ... негізінде, оның көркем тілін жаңғырту негізінде жүзеге асуы
керек. Окушылардың әдебиет сабағында көркем тілін ... үшін де ... ... ... ... ерекше.
Тіл мәдениетіне дағдыландыру, көркем, әдеби тілін жетілдіруде қазақ тілі
сабағының орны ... ... ... тіл ... осы екі ... бір мақсатқа, бір бағытқа жұмсайды. Қазақ тілі сабағында да тіл
дамытуға арнайы сағаттар бөлінеді, әрі әдебиетке ... ... ... осы ... ... ... ... оқушылардың көркем тілін
қалыптастыруда біршама жұмыстар атқарады. Мысалы, 9-сыныпта әдебиет сабағы
«Ауыз әдебиетінен» басталады. Ал ... ... ... ... оның
түрлерін» оқытады. Құрмаласты оқыту барысында, қайталау жұмысы болсын, тіл
дамыту болсын, тіпті бақылау ... ... ... ... ... ... алады. Күнделікті үйге тапсырма бергенде, ертегілер,
тұрмыс-салт жырлары, жыраулар шығармашылығынан, ... ... ... ауыз ... ... туралы
іздендіруге болады. Мұғалімнің өзі де ... ... ... алып, сол сөздердің мәнін жарқырата ашуда құрмалас сөйлемдерді
пайдаланады. Ауыз әдебиетіндегі батырлар жыры ... ... ... ... қазақ тілінің тіл дамытуға арналған сабағында ... ... ... не ... ... ... ... жаздыруға болады.
Шығарма-суреттемелерде мұғалім мақал-мәтел, шешендік сөздерден үлгі-тірек
беріп, жұмыстарына пайдалануды ұсынады (әрине, ол үлгілер ... ... ... ... ... да ... жүргізуге болады.
1. Сын есімдерді, ... ... ... ... ... ... ... жүргізудің тиімділігі зор. «Ер Тарғын»
жырындағы Акжүніс бейнесі (Ақжүністің өзі туралы Қарт ... ... сын ... ... ... ... ... әдеби-теориялык
ұғымда эпитет болатындығын, олардың, сын есімдердің, Ақжүніс сұлулығын көз
алдыға келтіріп, портрет жасауда ... рөл ... ... ... ... осы екі пәннен балаға білім беріп қана қоймай, ... ... да ... тигізетін жұмыстар.
а) Тарихтағы Исатай мен ақын жырындағы Исатайды салыстыру. Шешілетін
мәселе: «Махамбет жасаған Исатай
бейнесіндегі тарихи шындық».
ә) ... ... ... поэтикалық сөздерді тауып, олар өз
орнында қолданылып тұр ма, ... ... ... орны ... - ... әңгіме қозғау.
б) Бейнелеу өнеріндегі Исатайды (Исатай портреті) тарих, әдебиеттегі
Исатаймен салыстыру, өнердің осы екі ... ... ... ... ұқсас?
в) Ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... Исатай бейнесіндегі образды сөздерді салыстыру.
Міне, осы жұмыстардың барлығын ауызша да, жазбаша да жүргізуге ... ... - ... ... ... ... ... баланың ауызша айтқанын
ізінше қағазға түсірткізіп отырады. Бұл әдіс тіл ... ең ... ... ... ... өзің Исатайды қалай сипаттар едің
деп те тапсырма беруге болады. «Исатай бейнесіндегі фольклорлық дәстүр»
туралы да ... ... ... ... Алпамыс образдарын
беретін көркем тілге талдау жасаудың тиімділігі зор.
САБАҚ ҮЛГІЛЕРІ МЕН ТҮРЛЕРІНДЕ ТІЛ ДАМЫТУ, СӨЙЛЕУ МӘДЕНИЕТІНЕ БАУЛУ ... ... ... ... ... ерекшелігіне байланысты. Оның
үлгілерін іздеу, әсіресе, соңғы кездерде ... ... ... ... ... ... тілін, сөйлеу мәдениетін, шеберлігін
арттыруда пікірталасы, айтыс ... ... ... ... сабақтарының маңызы ерекше. Ал жазбаша тіл дамытуда реферат
қорғау, конференция, семинар, семинар-сабақ, т.б. ... орны ... ... М.Әуезовтің «Қараш-Қараш оқиғасын» оқып болған ... ... ... ... сабағын өткізуге болады. Сот бас қылмыстылар
– Сәлмен мен Жарасбайға жүргізіледі. Ақтаушы, айыптаушылар, куәләр, билер,
төбе билер сайланады. Ең ... - ... ... қоры осы ... және ... ... ... қалған, бірақ халқымыздың
тарихында, тіліміздің тарихында маңызы бар «төбе би», «билер ... ... оның ... ... ... Билердің, айыптаушы,
ақтаушылардың сөздері мақал-мәтелдерге, термелеп айтатын сөздерге құрылады
(мұғалім көмектеседі). Сондай-ақ кімнің сөзі болса да, ... ... ... ... куә Бақтыгүл сөзінен үзінді: «Қайран Тектім-ай, алпамсадай арысым
едің... Кескен теректей құладың ғой, қу жоқшылық бір құлатты, кегің ... ... мен ... ... ... шалдықтырса да, керек десе,
қатпа лақ құрлы қалжа да бермеді ғой.
Жар деген жалғыз канатым - ... ... ... пе ... Он ... отыз алты ... ... жиырма жылдың қысында қар төсеніп, мұз
жастанып, жалғыз тыным көрмей, күзетіңде, ... ... ... түндер бойы - інім Тектіғүл өтті. Мынау әйелім Қатира саралаетек
күң болып, отыңмен кіріп, ... ... ... ... емес ... ... күң ... сөздер көбінде
осы кітаптың өзінен алынады. Билер тартысы сабағының тіл дамытудағы маңызы
неде?
Біріншіден, «Қараш-Қараш ... - тіл ... ... ... ... ... жағынан болсын, аса күрделі шығарма. С.Мұқанов: «М.Әуезов
өзінің алғашкы шығармаларымен-ақ қазақ прозасын еуропалық проза деңгейіне
көтерді», - деген. Сол алғашкы ... ... ... «Қараш-Қараш
окиғасы». Шығарманы талдауда оқушылар, әрине, ... ... ... ... жүргізеді. Бірақ тілі аса бай, портрет, мінездеме,
әсіресе, суреттемелерге ... толы бұл ... ... ... ... ... мақсатпен ғана оқытпай, әдеби, көркем тілін дамытуға ... ... бір есте ... ...... сабағындағы тіл ұстарту
жұмыстары сол оқытып жатқан көркем шығарма негізінде, соның тіл ерекшелігі
негізінде жүзеге асуы тиіс. Дегенмен, ізденгіш мұғалім тіл ... ... ... де ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін
ізденеді, әрі тіл дамыту тек бір ғана мақсатты - тіл ... ... Ол ... бір ... ұғым беру негізінде жүзеге асады.
Оқушының білімі терең, дүниетанымы, ұғымы кең ... тілі де бай ... ... сабағынан оқушы ең әуелі халықтың әдет-дәстүрі туралы түсінік
алады (билер, дала ... т.б.). ... ... ... ... бұл сабақ таптаурын болған «сұрақ-жауапқа» ... ... оның ... ... ... ... кызықтырады. Жас ерекшелігіне
қарай осындай күрделі ... ойын ... бар ... негізіңде
меңгереді. Ең бастысы, бұл сабақ құрғақ сөздерге емес, шығарманың өз ... ... ... емес ... ... қалыптастыруға еңбек
етеді, әсіресе, Әуезовше сөйлеуге дағдыландырады. Оқушылар кез келген әдеби
шығарма бойынша билер тартысы ... өтіп ... жоқ, ... кез ... ... ... тіл дамыту еңбегін жасап жатқан жоқ, олар Абайдан
кейінгі қазақ әдеби ... ... да ... ... үлес ... ... негізінде жұмыс жүргізіп жатыр.
Оқушылардың көркем тілін дамытуда пікір қорғау, әдеби айтыс сабақтарының
да орны ерекше ... ... ... ... ... ... түсетін балалар
сылдыр сөйлей бермей, өз ойларын дәлелді түрде ... ... ... ... ... ... көркем шығарманың өзінен нақты мысалдар
алып, үзінді дәйектемеге сүйене отырып, ... ... ... ... жолы» эпопеясындағы әйелдер ... ... ... ... ана ма?» ... ... ... жүрсе (әрине, бұл
пікірталастың бір ғана ... ... ... мына бір ... ... ... болады: «Балам-ай, күндестің аты күндес те ! Қу жараны
жалап ... ... да. ... ... де қай ... ... ... бірде тату, бірде араз бола ... ... ... сен ... қой. ... ... ... сәлеміңді бер.
Бір кезде жақсы жақының еді.Кім тентек, кім мақұл?Қайдан ... ... ... сен әділ ... ... біріншіден, Ұлжан бейнесін ашуға көмек жасаса, екіншіден,
«күндестің аты - күндес», ... күлі ... ... ... ... ... ... кездесетін сөздерді оқушыларға таныстырады. Тоғжан,
Әйгерім, т. б. әйелдер бейнесі туралы сөз ... ... ... ... тілі ... ... ... сипаттайтын жерлерден де
мысал алу тиімді. Себебі, М.Әуезовтің көркем, сұлу тілі әйелдер бейнесіне
ерекше үйіліп-төгілген. Жоғарыда ... ... тіл ... ... ... ... ... соның бір тәсілі - осындай мәтінмен
жұмыстар. Эпопеядағы әйелдер бейнесін оқытуға практикалык жұмыстар жүргізе
отырып, оқушылардың көркем тілін ... ... ... ... ... ... ... бейнесін жасаудағы эстетикалық табысы
айналасында орындалады. Портреттер бойынша ... ... ... ... істелінеді. Сондай-ақ эпопеяның «Жайлауда» бөлімінің 324-
334-беттері бойынша жазушының тіл көркемдігіне талдау жасату - аса ... он ... ... ... ... Оралбай, Керімбала, Әйгерім, Үмітей,
Балбала, Базаралылардың кескін-келбетін көз алдыңа ... ... ... ... ... Осының алдындағы оқиғалардан жүдеу тартқан
сезімін осы беттерді оқығанда, көктем гүліндей құлпырады, ғажап бір ... тап ... ... ... жырлаған қуарған сахарадан бір сәт
кәусар суын ішіп, сұлулык жұмағына кіргендей сезінесің, сахара да ... ... жүре ... ... ... әні, оның ... ... былай суреттелінеді:
«Ал, бибай, саған айтам игайымды... Арғы сөзі ... ... ... ... айтып жатқан сөз емес, әуенмен үн... Көп ... ... ... бір үн сала ма? Әлде ... ғайып текті ақ қанатты асыл зат кө
жүзінде күнге ... ма! ... ... нүр ... ... ... мәлімсіз
сапарға серікке шақыра ма?! «Берші сараң, сырдйц бойыңды! Түйіліп қалған
жүрегі, тартылып қалған, ашылмай тығылған жан ... бар. Ашшы ... ... ... бар ... Иықтан басқан зілден, мынау дел-сал
күйден өтші! Сонда... ... осы ... ... ... ... жас
сұлудай, жанындағы жарындай, осының нәркес көз, бұлбұл нақыс үніндей, ... ... ... жас жарастық, жарқын өнер төгілер еді өзіңнен! Шықшы
іркілмей, бұқпашы баяу! Мені де еліктір, өзің де өрлеп, желікші, ... ... ... ... көлеңке сияқты қорғалық асыл өнеріңді ашшы!»
дейді ... ... ... да, ... ... наз тілек тастап отыр.
Ал осындағы бірде-бір сөзді өзгертуге болмайды. Немесе, Абай қанша ... ... ... Тоғжанға ұқсатсын, Әйгерім портретіне Тоғжан
портретінен бір сөз ... бола ма?! ... ... де, ... ... ... де осында жатса керек. Оқушылардың көркем тілін
дамыту, ең алдымен, сол өзі оқып жатқан ... үлгі ... ... ... ... көп. ... ... оның түрлері дамытпайды, сондағы
түрлі жұмыстар, яғни тіл ұстартуға арналған әр түрлі жұмыстар ... ... тіл ... ... ... ... ... Мысалы,
І.Жансүгіров шығармашылығын оқытып болған соң, ... ... ... тіл көркемдігі, поэтикалық, эстетикалық нәрі, табысы
айналасында ... ... ... ... тек бала ... тереңдетіп қана
қоймай, тілін дамытуға, ... бай ... ... оны ... ... түрде пайдалана білуге де жетелейді.
1. «Құлагер» поэмасындағы Көкше көріністеріне ... ... ... оны ... ... ... Көкшетау көріністерімен
салыстыру.
Мақсаты:
а) екі акынның бай тілін, суреткерлігін, халық ... ... тіл ... ... ... ... эпитеттерді
жасауда).
ә) Көкше көріністерін суреттеуде қай акын оқушы талғамына жақын, - соны
анықтау.
б) ... ... ... ... ... арқылы өздеріне
шығарма, суреттеме (ауызша да, жазбаша да орындатуға болады) жаздырту.
в) Суреттер арқылы: «Қай ақын ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру.
2. «Құлагер» поэмасындағы Құланның сипаты мен Абайдың «Аттың сынын»
салыстыру.
Мақсат:
а) Жүйрік ат сыны, екі ақындағы ... және ... ... ... тіл ... ... ... тілін поэтикалық тілге
айналдыру шеберліктері.
3. Көркем тілдерін дамытуда, тіл мәдениетін қалыптастыруда ... ... ... маңызы ерекше. Әдебиетші мұғалім осы пәндер
мұғалімдерімен бірлесе отырып, жүйелі ... ... ... ... Ана,
соғыс, табиғат, атамекен туралы бейнелеу өнерінің туындылары баршылық.
Осы тақырыптағы әдеби шығармаларды өту ... ... ... ... ... ... ретінде пайдалануда да маңызды
мақсат жатады. Біріншіден, беріліп отырған білімді байыту, танымын ... ... ... ... ... ... мұғалімінің сурет бойынша
әңгіме жүргізуі. Мысалы, ... ... ... бояу ... ... сұр ... күңгірт түстермен қатар, сап-сары, ... да ... ... ... ... ... ... деп
те атап жатады. Мәселе сабақтың типінде емес, ен басты жұмыс - оқушылардың
көркем тілін дамытуда. Осы ... енді ... ... күз ... ... бірнеше тапсырма береді:
а) Сурет бойынша күз көрінісіне суреттеме беру (ауызша да, жазбаша ... ... ... ... ... жарқырап, сары нұрға бөленіп.
ә) Сурет пен өлеңді салыстыру.
1. Сурет бояуы мен өлеңдегі көркемдегіш, бейнелі сөздердің ... ... ... күз ... ... ... «Күй», «Күйші» поэмаларын өткенде,
музыка пәні мұғалімімен бірлесе отырып, тіл дамыту жұмысын жүргізу тиімді.
«Күйші» поэмасындағы аты аталып, сөзбен ... ... күй ... әрі ақын ... оқып, мынадай жұмыстар жүргізуге болады:
Осы күйден не ұқтың, кандай әсер алдың, сол ... ... ... ... ... ... ... сөзбен жеткізе білген бе?Ойыңды поэмадан үзінді
ала отырып, дәлелде.
Поэмадан күйді сипаттайтын образды, көркем сөздерді тауып, олардың күй
тілін жеткізудегі орны, маңызы туралы ... ... ... ... соң, ... сабағының мұғалімі күй туралы сыр
шертеді. Жоғарыдағы сұрақтардан кейін әдебиетші мұғалім ... ары ... ... жұмыстарын сондай-ақ тарих, биология, т.б. сабақтарымен ... ... ... 9-сыныпта Махамбет Өтемісұлы шығармашылығын оқыту кезеңдерінде
тарих мұғалімімен бірлесе ... ... ... ... ... ... төмендегідей жұмыстар атқарады. Үлгі:
|Абай ... ... ... ... ... қоян жақ, ... ... қуарған жас,|Абай мен Ілияста аттың |
|салқы төсті ... төс |көп сыны ... Оның түп |
| | ... - ... ат ... соғарлы, сіңірлі, |жер соғарлы, аяғы тік ... ... ... ... | ... ... тән |
| ... жел, мінсе жайсаң, |қасиеттерді дөп басып, |
|Шапса, жүйрік, мінсе, ... ... ... ... ... ... ... |«Құс топшы» қос шынтағы |тілін, яғни үндестікті |
| ... ... бар ... ... қабырғадан тұрса | ... ... ... ... | ... «қоян жақ», т.с.с. |
| | ... ... ... | ... сөздерін жасаған|
Е с к е р т у: бұл үлгіні оқушылар өздері толтырады. Осындай жұмыстардың
оқушы үшін ... ... ... ... ... ... тән қасиеттері
туралы хабардар болса, екіншіден, ақындардың карапайым, ... ... бар ... ... көркем, айшықты поэтикалық ... ... ... ... ... құлақ», «шоқпардай кекілі
бар» деген сөз тіркестерін басқа сөздермен ауыстыруға болмайтынын, қамыс
пен кұлақтың ... ... ... ... ... жоқ екендігін,
бірақ ақындардың оны тіркестіріп, эпитет жасап, әрі жүйрік аттың бір сынын
бейнелеп тұрғанын түсіндіру ... ... ... ... тіл ... ... сөздік
жұмыстары, сондай-ақ сөз тіркестері, мақал-мәтелдермен жұмыстың маңызы зор.
Тіл ұстарту деген - ең алдымен ... ... тіл ... ... - ең ... ... қорының молдығы, екіншіден, сол мол қорды орынды, тиімді,
әрі көркем етіп пайдалана білуі. ... ... ... дамытуда әр түрлі
сөздіктермен жұмыстың пайдасы ерекше зор. Түсіндірме сөздіктер, ... ... ... ... ішінде тарихи ... ... ... ... ... көмек болып табылады. Сондай-ақ
фразеологиялық сөздіктер, термин ... ... де ... ... ... ... әр ... сайын сөздік жұмысы жүріп отыруы керек.
Көркем шығарманы әдеби талдау алдында, мәтінмен ... ... ... ... жұмысы жүргізіледі. Сабақтан тыс уақыттарда да оқыған ... ... ... ... ... ... ... сол
бойынша сыныптан тыс оқуларда, қосымша сабактарда әр түрлі ... ... ... ... ... алғашқы беттері «Керқұла атты
Кендебай» ертегісімен басталады. Оқулықтың аяғында «дат» деген ... ... Ауыл ... ... қала баласына «Керқұла» деген сөздің
өзі түсініксіз болуы ғажап емес.
Сондықтан ... ... ... мұғалім «Керқұла ат» деп қандай атты
айтуға болады, ол қандай түс екенін түсіндіру ... ... ... ... ... сөзінің мағынасы да түсінікті қажет етеді. Мұғалім
тіпті кейбір сөздердің қолданылу орны, маңызына дейін бұл сыныптарда назар
аударғаны жөн. ... ... ... ... бала ... ... «ұзак
жортуылдан келгенде, алты күн катарынан ұйықтайтын» дейді. Қазіргі балалар
«жортуыл» деген сөздің мағынасын өз мәнінде ұға ма? Ұзаса бір ... ... ... ... ... деп ... Ал «жортуыл» дегеннің ұғымы
кеңірек қой. Батырлардың жауға аттануы, содан оралуы, маңызды бір ... ... ... ... «жортуыл» деп аталса керек. Бұл жерде «ұзақ
жолдан келген» деп, «жортуылды» ... ... ... емес. Себебі,
баланың әкесі жай кезбе, қыдырымпаз емес, ол - батыр. Батыр болғанда, елін,
жерін қорғаған батыр. Сол үшін ... ... ... ... осындай
сөздер, ұғымдар оқушылар оқитын туындыларда аз емес. ... ... ... ең ... сондайларға назар аударып, оқушы түсінігіне
ауыр болады-ау деген сөздерді бөліп алып, сол ... ... ... керек.
Бұл мәселе, біріншіден, оқушының сөздік қорын дамытады, синоним сөздердің
тілдегі мүмкіндігін ашады, оған көздерін ... ... өз ... ... ... ... Сонымен бірге көркем мәтінді өз мәнінде
жете түсінуге жетелейді, жағдай ... ... ... тек төменгі
сыныптарда ғана емес, барлық сыныптарда жүйелі жүріп отыруы керек. ... оны ... ... ... ... белсенділігін арттыра
отырып, жүргізеді. Мысалы, төменгі 5-7-сыныптарда әр ... ... ... болады. Қоржынды алфавит бойынша қалташаларға бөліп (А,
Ө, Б-ны бір қалташа етуге болады, т. с. с.), ... ... ... жасап, өздері үйренген сөздерді жазып, қоржынға орналастырып,
сақтап отыру тиімді болмақ. Оның пайдасы мынау: барлық ... ... ... ... емес қой, ... ... ... қайталау жұмысында
пайдаланады. Сақтауға қолайлы, әрі ... ... болу ... ... ... ... (әрине, оқушының өз қалауы бойынша); мақал-
мәтелдер, афористік сөздер, шешендікке құрылған ... ... ... ... ... ... ... Оларды «Жиреншенің дорбасы»
немесе «Қарашаның сандығы» деп те атауға болады.
Мұғалім арнайы бір уақыттарда қоржындағы сөздер бойынша жарыс ... ... ... ... ... дорба түбінде жатып қалмауын ойластырып
отырғаны жөн. «Жәрмеңке сабақта» қоржындағы асыл ... ... ... оны білімімен ғана алады. Олар сөздерге сөйлем құрайды, мағынасын
түсіндіреді, ол қай ... ... соны ... ... ... Мүндай
жұмыстарды 5-7-сыныптарда жүргізген дұрыс.
Оқушылардың тілін байыту, көркем сөйлеуін қалыптастыруда халық даналығы -
халық мақал-мәтелдерін меңгертудің, ... ... сөз ... ерекше 7-сыныпта Ы.Алтынсариннің «Таза бұлақ» әңгіме-аңызы беріледі.
Әңгіме «Әй, ... ... осы ... ... ... ... басындағы
жазуға үш жолаушы үш түрлі пікір айтады. Бұлақ басындағы бұл сөздер - мақал-
мәтел емес, бірақ даналық ... ... ... ... Үш
жолаушының сөзінде де ақыл-нақыл, даналық пікір ... Оны ... ... ... ... оқыту керек. Осы үш ггікірдің қайсысы
дұрыс, өзіне қайсысы ұнайды, соның айналасында пікірталас ұйымдас-тыру ... ... осы ... ... ... үлгісінде «Әй, жолаушы,
болсаң, осы бұлақтай бол!» деген ақылдың айналасында өз пікірлеріне де ... ... ... ... ... ... ... мәнді
болып келуін талап ету дұрыс. Осындай жұмыстар оқушыларды тек көркем
сөйлеуге, не ... ... ... ... ... ... білуге, даналықты
түсіне білуге, дүниетанымын кеңейтуте де үлкен әсер етеді. 5-7-сыныптар
оқушыларына осы мақал-мәтел, даналык, ... ... ... ... тыс
оқулар, тіл дамыту жұмыстарын жүргізіп отыру
керек.
Жаңалықтың жылы бір лебі - халықтық тәрбие мен ... ... Ал сол ... да, ... де, тіл ... да ... сөздерде,
жыраулар тілінде. «Шешендік сөздер, көсемдік сөздер» айдарымен сыныптан тыс
оқулар, үйірме жұмыстарын ... ... ... Қазыбек биден, т.б.
қасиетті ата-бабалардан ... ... ... сөз, ... ... ... ... керек, Кабинеттің бір бұрышына «Шешендік
сөздер, көсемдік сөздер» айдарымен стенд коюға болады. Әрине, ... ... ... жас ерекшелігіне қарай сұрыптап, пайдаланған
жөн. Сабақ ... ... ... да ... ... ... ... сөздер, шешендік оралымдарды тапқызып, оларды жазушының
пайдалану ... әрі ... ... ... ... зор. ... ... 10-сыныпта Спандияр Көбеевтің «Қалың мал» романы бойынша мынадай
зерттеу әдісіне негізделген тапсырмалар ... ... ... ... ... характерін |Жазушы шеберлігі |
| |мақал-мәтелдер ... ... | ... ... ... |Тұрлыкұл айна- ... ... ... өлді, қам-шының басы|ласындағылар әйел |дер арқылы елдегі|
|үйленуге |сынды, байдың ... ... ... ... ... ... ... жаңғырар, кедейдің |басушылар, ескі ... ... ... ... басы ... |әдет-салтты мықты |трагедияны ашып |
| | ... ... ... Әрі ақ |
| | ... ... |
| | | ... айт |
| | | ... - |
| | | |Тұр ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... жасайды.|
| | | ... ... | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... 1) ... ... ... ... т.б. бейнелері бойынша да
тапсырылады. 2) Бағанды оқушылар ... ... үлгі ... ... бұл ... ... ... әр түрлі мақал-мәтел, оның
қолданылуы жайында хабардар болады. ... ... ... ... ... ... ... Мақал-мәтелдерді орынсыз,
талғаусыз қолдана ... ... ... ... ... ... ... түрде оқушылардың көркем тілін ... қоса ... ... ... Әдеби тілдің, жазба көркем тілдің
негізін салушы Абайдың әр өлеңі толып жатқан інжу-маржанды поэтикалық ... ... сөз ... ... емес. Бір ғана «Ғылым таппай, мақтанба»
өлеңін алып карасаң, осы ... ... ... ... айналып
кеткен даналық сөздер бар?! «Қалың елім, қазағым» сияқты кысқа өлеңдегі
«Ұстарасыз аузына түсті мұртың», «Бас-басына би ... ... ... ... - Абай жасаған афористік, шешендік сөздер. Ұстарасыз аузыңа мұрты
түскен ел - ол нағыз бейшара, ... ел. Ол тура ... ... ... астарына көз салса, бүкіл қазақ халкының сорлы қалпы осы бір ауыз
сөзге сыйып ... «Аз сөз - ... ... ... осы немесе «қиқым» сөзін
алып қарайык- «Қиқым» -еш нәрсеге жарамайтын, қиылып ... ұсақ ... ... Бір «қиқым» сөзі ел басқарар бірде-бір тұлға жоқ, ал қазіргі ел
басындағылар «қиқымдар» деген мағынаны білдіреді. ... ... осы ... ... ел ... масқара бейнесін беріп тұрғанын оқушы түсіне
білуі керек, оны мұғалім түсіндіре білуі ... ... ... ... ... Сондықтан әр өлеңін талдауда, әсіресе, оның ... ... әсем ... ... ... даналық корытындыларына,
Абай өмірге алып келген тамаша сөз тіркестеріне ерекше назар ... ... «Жас ... ... ... ... ... ойға олақ», «Тамағы
тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын», «Өзі шошқа, өзгені ит ... т.б. ... ... ... Абайдың көркем, бай тіліне
сусындату мақсатында төмендегідей зерттеу элементі бар шығармашылық. жұмыс
айналасына ... аса ... ... - ... патшасы» такырыбында әр сабақ сайын Абай өлендерінен
ақыл-нақыл, афористік сипаттағы сөздерді, тұрақты сөз ... ... ... тән тіркестерді жинақтау;
2. Олардың өлеңдер негізіндегі проблемаларды ... орны мен ... ... ... ... ... сол ... пікірталасын
ұйымдастыру. Ол таласта әдемі, сұлу сөйлеуге талаптану (шешендік, афористік
сөздерді пайдалану
арқылы). Ақан сері Қорамсаұлы шығармашылығын өтуде де осындай іздендіру
жұмыстарын ... ... ... мен ... ... мен ... деген
сөздердің өн бойы афористік оралымдарға толы.
«Аққудың астығы жоқ шайнағанмен,
Құр тілдің пайдасы жоқ сарнағанмен»
немесе:
«Жаманға жазатайым ісің түссе,
Жабысып қалады екен ... ... ... ... сына,
Мақтаған қыран құсты аңда сына,
Жігітті батырсынған жауда сына», -
деген тамаша сөз ... ... ... ... сөздерді
назардан тыс қалдыруға болмайды. Шығарма жаздырғанда немесе ауызша сөйлеу
тілдерде осындай сөз ... ... ... оны ... ... тіл дамытудың басты әдістерінің бірінен саналады. Мәнерлеп оқу, ... айта ... ... етіп ... - ... тіл дамытудың басты-
басты белгілері, түрлері.
Әдебиет сабағының басым көп ... ... да, ... ... сөйлеу тіліне кетеді. ... ... не ... ... мәнерлеп оқу, мазмұндау - әдебиетті оқытудың дәстүрлі әдіс-
тәсілдері. Тәжірибеде көркем туындыларды мәнерлеп оқи ... ... ... ... ... ... жасауда, әдеби конференцияда,
пікірталастарда өз ойларын мәнерлеп жеткізе алады деу ... сай ... ... ... ... тіл мәдениетін, көркемдеп сөйлеу дағдыларын
жетілдірудің тиімді әдіс-дәстүрлері ... ... ... ... ... сөйлейтін сөздерінің жоспарын
жасатып, сол бойынша жүйелі,мазмұнды сөйлеуге дагдыландыру.
2. Көркем мәтінді өзіне жуық мазмүндату:
а) Әсіресе, мәтіннің ... ... ... ... ... әсерлі диалогтер, мақал-мәтел, даналық
сөздерді кұрғақ мазмұндамай, негізін сақтап, мазмұндау.
ә) Мәтін ішіндегі көркем, ... ... ... яғни эпитет, теңеу,
метафораларды сақтап сөйлеу.
б) Дәйексөз алу, мысалдар келтіру, оны ... ... айта ... айта ... Дауыс екпініне, ырғағына, мақамына назар аудару.Айғайлап сөйлемеу,
бет-аузын кисаңдатпау, әр сөзді анық,айқын, қоңыр дауыспен айта білу,
керекті жерінде сөз
мағынасына қарай бет ... ... ... Сөйлеп тұрғанда, өзін
тыңдаушылардың көңіл-күйіне назар аудару, нақтылы, мәнерлі сөйлей отырып,
олардың ынтасын өзіне
бұру жайын ойластыру.
Сөйлеу мәдениетінің бір жолы - айтайын ... ойын ... ... ... жасап алу екеніне көздерін ... ... ... ... ... ... басты жолдары: ... ... ... қатар, жоғарыда айтып кеткендей, дауыс мәнерінде.
Әсіресе, өлең ... ... ... ... ... дауыс ырғағын
құбылтып отыру, өлең кұрылысы, мазмұнына қарай жігерлі, нәзік, баяу ... де ... ... ... ... оқу, ... айту - тіл ... тәсілдері емес. Негізгі мәселе - ... ... оны ... ... мен оралымды сөздер таба білу, ойын көркем айта білу.
Мұғалім 5-7-сыныптар оқушыларының көркем тілін, ... ... ... ... жоспарын жасап үйретулері керек. Ол жоспарды ... ... ... ... ... ... Жоспар,
нұскау немесе тезис кұрылысы мынадай бөлімдерден тұрады:
1. Кіріспе сөз.
2. ... ... Ой мен ... ... байланыс.
3. Негізгі ойды баяндау.
4. Негізгі ойдың шарықтау шегі.
5. Ойды аяқтау.
6. Қорытынды пікір.
Осы мәселелерді ... ... ... Үсенге мінездеме (ауызша)
|1. Кіріспе сөзі ... ... «Бай ... мен жарлы|
| ... ... екі ... |
| ... өткендері айтылған. Олар - |
| ... мен Үсен |
| ... - бай ... Үсен - ... ... ... ой мен кіріспе арасындағы |баласы. Ел көшіп ... Асан не ... ... ... ... бастайды. Ал |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ойды ... |Еңбекке үйренген кедей баласы Үсен ... ... ... ... Ол ... |
| |ізі, ... ... көш қайда кетті, |
| ... ... ... ине, ... қыл |
| ... ... ... ашқан Асанды |
| ... ... ... - |
| ... ... ... ... от жаға |
| ... |
| | ... ... ... ... шегі ... таба алмай, дағдарған кезде |
| ... тап ... ... айтқандары|
| ... ... мола бар ... су |
| ... ал сулы ... ел ... |
| ... ... ... |
| ... олар ... ... ... ... ... Үсен ... Асан ... ... |
|Қорытынды |еді. ... Үсен ... ... |
| |әрі өте ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Оның бұлай болуы жасынан |
| ... етіп ... Үсен ... |
| ... Ол маған өте ұнады. ... ... осы ... ... ... ... үшін, оқушы
жауабына мынадай нұсқау-көмек береді:
- Ең ... Асан кім, Үсен кім, ... ... Соны айт ... ... сөздің орнына әңгімедегідей жарлы
баласы деген сөзді қолдан).
- Жұртта қалу ... ... ... ... ... жуық айтып
бер.
* Үсен көшкен жұрттан керек деп, қандай ... ... еді? Соны ... Көштің ізін қалай табушы еді? Осы жердегі Асан мен ... ... еске ... Үсен ... ашқан Асанды қалай тамақтандырады?
а)Үйректі ұстауын еске түсір.
ә) Үсеннің ... ... ... ... Отты қалай жаққанын, алабұғаны ұстау тәсілін ұмытпа.
* Үсен молаға тап болғанда, есіне кімнің сөзі, не арқылы түсуші еді?
* Әкесінің ... ... жуық ... ... ... ... ... кездегі ауыл сипатын, ауыл көрінісін әңгімеде
суреттегендей айтып беруге тырыс. «Жібектей жапырылған көкорай шалғын»
деген сияқты әдемі сөздерді пайдалан.
* Елді ... ... ... ... бұ ... ... дағдыландыру, үйрету кездерінде, сондай-
ақ күрделі тақырыптарда беріледі. ... бұл ... ... ... ... маңызы ерекше. Үнемі осындай нұсқау беріп отыру
балалардың ... ... ... ... ... ... еркін
сөйлеуіне де, ойын еркін жеткізуіне де нүқсан келтіреді.
ОҚУШЫЛАРДЫҢ СӨЙЛЕУ МӘДЕНИЕТІН ... ... ... ... ... ... түрі ... жұмыстар сауаттылық үшін де, алған білімдерін тексеруде де қолайлы
болып келеді. Жазбаша жұмыстар оқушыларды ... ... ... материалдарды пайдалану машықтарын жетілдіреді. Себебі, балалардың
жазбаша жұмыстарды орындау кезінде асьқпай ойлауға, ... ... ... көп ... ... ... ... жағдайлар бола бермейді.
Ауызша сөйлегенге қарағанда балалар жазба жұмыстарында небір айшықты, шебер
сөздерді пайдалана алады, тіл ... ... ... үшін ... ... ... ... түзеуге мүмкіндік алады. Жалпы ... тіл ... ... ... ... ... ... жетелейді.
5-7-сыныптардағы жазба жұмыстарының ең ауқымдысы - мазмұндама. Мазмұндама
мынадай бірнеше түрге бөлінеді:
а) Мәтінге жуык жазылатын мазмұндама. Мұнда оқиға ... ... ... суреттеу сиякты элементтер сақталынып жазылады.
ә) Ең басты оқиғаларды ғана теріп жазатын мазмұндама.
б) Бір ... ... ғана ... ... ... ... ... Оны жазған кезде оқушылар тек
оқиғаны, болған істі ғана көркем ... ... ... өз ... ... алады, өз пікірі, сезіміне ерік бере алады. Мұғалім
нұсқауымен кейбір сөздердің синонимін, баламасьш ... ... ... сөз ... ... «Бай ... мен жарлы баласы» әңгімесі бойынша
егер мұғалім шығармашылық ... ... ... мына ... ... мазмұндамасына пайдалану туралы ақыл-кеңес береді: «айғай
салып (ойбай ... ... ... «бір мезгілде» (бір уақытта) деп, «онымен
ісі болмай» (онымен жұмысы болмай), «сүрлеу» (жол) деп, т.с.с.
Мазмұндаманың түрлері мұғалімнің ... ... ... өзгеріп
отырады. Егер мұғалім көркем ... бас ... ... назар
аударса, онда «Үсен Асанды калай еліне жеткізеді?» немесе «Үсеннің
тапқырлығы» деген ... ... ... ... ... ... жаздырады. Ал оқушылар әңгіме мазмұнын қалай меңгергенін
білгісі келсе, мәтінге жуық оқиғаларды толық ... ... ... ... ең негізгі дәні, түйінін жаздырғысы келсе, «Еңбек бәрін
де жеңбек» деген тақырыпты ... сол ... ... ... ... да аса ... Себебі, бала ең негізгісін, ең керегін бөліп ... ... ... өзі ... білімін тиянактайды, ойын ұғынықты етіп
жазуға жетектейді.
Шығармашылық бағыттағы мазмұндамаларды 8-9-сыныптарда да жүргізу тиімді.
Әсіресе, шешендік кақтығыстар, Сырым, ... би, ... ... мазмұндама оқушыларды шешендікке, көркем сөйлеуге баулиды. ... ... ... ... ... ... себебі, олардан
шешендік сөздердің дәнін сақтау, сұлбасын нақты беру талап етіледі. ... ... ... әрі ... ... ... ... оқушы жадында жақсы қалуы үшін, мұғалім ... ... ... Бүл ... ... ... ... түрде пайдаланатын
шешендік оралымдар, жекелеген образды сөздер беріледі ... ... бар). ... ... қаңбақ айтты деген: «Сұраған сен
ақымақ па, ... хан ... па?» ... сөздерінің құрылысын бұзбай, сол
қалпында беруге үйрету - бала ... ... ... ... ... аса ... бірнеше түрі бар. Ал бұл түрлер мұғалім мақсатына байланысты.
Сюжеттік ... ... ... ... ... ... жоспар бас
кейіпкер іс-әрекетіне құрылады. Композициялық жоспар көркем ... ... ... ... ... ... ... бағыты,
негізгі проблемасы айналасында да жоспар құрылады. Бұл жоспардың күрделі
түріне жатады. Төменде оған бірер ... ... ... ... ... ... Кек жолында Сәлменнің жылқысын ұрлауы, сәтсіздік.
2. Қорған, пана іздеу жолында Жарасбаймен достығы,сенім.
3. Адасу. Арам іске қол ... ... ... ... ... ... Жарасбайдың жазасы.
Сюжеттік жоспар (жай, қарапайым түрі);
1. Тектіғүлдың Сәлмен текпісінен қаза болуы.
2. Бақтығұлдың өш алуға кірісуі, ұрлық.
3. Соққыға жығылуы. ... ... ... оны Жарасбайға сыйға тартуы.
5. Ұзаққа созылған іліктестік, достықтың басталуы.
6. ... адал ... ... пайдалануы.
7. Билердің әділетсіз шешімі.
8. Қашып шығуы.
9. Өш алу.
Жоспар жасауға дагдыландыру, әсіресе, 5-7-сыныптарда күрделі де ... Оған ... ... ... ... ... де үзбей
үйренуі керек. Көркем мәтінді оқу, мазмұнын меңгерту кезінде мұғалім ... ... ... алып, оқушы назарын үнемі соған аудартып отыру
керек. Оған қысқа, тұжырымды тақырып қойып, тақтаға, не дәптерлеріне ... ... ... ... ... ... абзацтарға көңіл бөліп, оған ат
қойғызады.
Эпизодтарға бөлгізеді. Композициялық құрылысын анықтатады (байланыс,
шарықтау шегі ... ... ... ... сол ... ... қойып, мазмұндатады.
4. Шығарманы оку, талдау алдында оның ең негізгі түйінді дәні жазылған
(«Нені білу ... ... ... ... болады) көмекші-нұсқауды кесте-
плакатқа іліп қою тиімді. ... ... ... ... оны ... ... оқиғасы»
Нені міндетті түрде білу керек:
1. Тектіғұлдын Сәлмен байдың текпісінде ауруға шалдығып, қаза болуы,
арманда кетуі.
2. ... ... үшін кек ... ... Көк биені ұстауы, жасырып,
сойып алуы.
3. Қуғыншыларға ұсталып қалуы, оның себептері.
4. Қорған, пана ... ... ... Жарасбайға сенуі. Адал, басыбайлы малайына айналуы, қылмысқа баруы.
6. Жарасбайдың Бақтығұлды ел жақсыларына ұстап беруі. Үкім.
7. Қашып шығып, аңдып жүріп, ... атып ... ... бұл ... оқушыға үлкен көмек болады. Әсіресе, 5-
сыныпта мұғалім жоспарды ... етіп ... ... оны үлгі ретінде
окушылардың пайдалануына ұсынады. Бұл тәсіл де өте тиімді ... ... ... ... ... бір саласы. Жоспардың бұл
түрі, әсіресе, оқушының көркем тілін дамытуға, мәтінмен жұмыс істей ... ... ... да ... ... оқушы кейіпкерлердің іс-
әрекетін, сипатын, мінезін ашатын сөздерді, әшекейлі сөз ... ... ... ... жоспарына пайдаланады.
Мысалы, 9-сыныптағы «Біржан-Сара айтысы» бойынша Сараға бейнелік жоспар
сөздерді дәйексөз етіп ... ... ... ... ... ... тұрған нөсерге өшпес...»
* «Болатпын екі жүзді алмас кеспес...»
* «Еркек жоқ өз ... ... ... жаман Найман бұлбұлымын»
* «Қамысты терең көлдің сұқсырымын»
* «Мойыным сұңғағындай жүзген қудың»
Жоспар тезис жасауды 8-сыныптан бастаған жөн. Ол ауызша да, ... ... ... өте тиімді болады. Шығарманың негізгі түйініне тұжырымды түрде
жоспар жасап, оньщ әр мәселесі бойынша не айту керек, - соны ... да, ... да ол ... ойды ... ... ... ... тезистер ғылыми ... ... ... ... ... ... койылады, бұл жөнінде
мынадай көмек-нұсқау беріледі:
1. Мақаланы оқып шық. Ең ... ... ... ... ал.
2. Сол бойынша тезис жаса. Әр абзацтағы ойға үңіл.
3. Конспекті тұжырымды болсын, ең ... ... ғана жаз. ... ... ... ... болсын.
4. Сөйлемдердің шұбалаңкылығынан сақтан.
5. Ой жүйесін сақтап конспектіле.
6. Ұтымды деген мәселелерден дәйектемелер алып пайдалан.
Оқушыларға бұл жүмыс түрін ... ... ең ... ... ... ... ... көлемді мақалалармен, ғылыми
еңбектермен жұмыс істеуге де дағдыландыру керек. ... ... ... ... ... тіл ... ... былай топтауға
болады:
а) Суретті үлестірме-тапсырмалар, иллюстрациялар, ... ... ... ... ... ... ... сипаттамалар жаздыру
(Әрине,
көркем туындыға байланысты, соны бейнелейтіндеріне.)
ә) Музыкалық шығармалар бойынша шығарма-толғаулар жаздыру. Мысалы, ... ... ... ... ... ... оның ... әсерін ақынның сөзбен жеткізе білуі. Сондай-ақ Қ.Аманжоловтың
«Туған жер», т.б. әні бар ... ... де ... ... ... ... атынан хат жазу, оларға сөзбен ескерткіштер кою (жазу).
в) Табиғатқа, мұражайға, тарихи орындарға серуендеу арқылы да ... ... ... ... ... баға, пікір, арнау өлеңдері негізінде
сыр-толғау, жыр-толғау, ой-толғау
жазғызу.
Төменде осы жұмыстардан қысқаша үлгі ... ... ... бірінші
сабақты «Ұлан даланың ұлы жазушысы» эпиграфымен өтіп, шығармашылық бағытта,
әсіресе, көркем де сұлу ... ... ... мынадай тапсырмалар беруге
болады:
Бірінші топқа.
М.Әуезов туралы естеліктерді, мақалаларды оқып, сол бойынша «Даңкы өлмес,
даусы сөнбес бұлбұлым» атты сыр ... ... ... ... ... «Дара дарын» (мақала); Камиль Яшен. «Таудай тұлға»
(мақала); ... ... ... ... (мақала); Ш.Айтматов. «Ұстаз
туралы сөз» (мақала); ... «Іні ... да, аға ... Ә.Марғұлан.
«Жадымда қалған жақсы күндер».
Екінші топқа.
М.Әуезов туралы пікірлер мен ойларды ... ... ... ... жазып келу. Сол бойынша «Арыстан келбетті Мұхтарды ... атты ... ... ... ... ... ... Л.Соболев,
Н.Погодин, В.Иванов, Қ.Сәтбаев, А.Корнейчук, И.Сельвинский, И.Андронников,
Б.Кербабаев, Г.Мүсірепов, Н.Тихонов, А.Фадеев, М.Ибрагимов, Б.Момышұлы,
Ә.Марғұлан, Қ.Бекхожин, Ш.Айтматов, М.Тұрсынзаде ... ... ... Мадип Бержер, «Юманите» газеті, А.Курелла, Андре Стиль, А.Арагсн,
«Зонтаг» газеті, Жан Спангаро ... ... ... өздеріне ұнаған өлең-жырларды жаттап келу, мәнерлеп
оқу, сол бойынша «Абайымыз екеу ... бірі еді» атты жыр ... ... ... ... ... Гамзатов. «Мұхтар аға»,
С.Мәуленов. «Мұхтар асуы», Д.Әбілов. «Мақтанышымыз еді ғой ... ... де ... ... ... ... ... «Біздің Мұқаң».
ШЫҒАРМА, ОҒАН ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР, ШЫҒАРМАНЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ
Мектептегі ең көп тараған, тәжірибеде жиі пайдаланатын ... ... ... де, ең ... да ... жұмыстары. Шығарма жаздырудың
ең басты мақсаттары мыналар:
1. Бала біліміне бақылау, білім деңгейін ... ... ... тілін дамыту, теориялық білімдерін практикалық жұмыстарда
пайдалана білу.
3. Ойлау еңбегіне өз беттерімен іздендіру, өз ... ... ... ... дағдыландыру.
4. Оқушылардың қабілеті, дарынына әсер ету, шығармашылық жұмыстарға баулу.
«Шығарма» деген сөздің негізінде «шығару» деген ұғым жатады ... ... ... ... ... ... ... дейміз.
«М.Әуезовтің шығармаларын оқимыз», - деп жатады.
Бұдан шығатын қорытынды: шығармаға қойылатын ... аса ... ... ... Бұл ... ... шығармашылық іздендіруге негізделген
жұмыстардың күре тамыры десек те, артық емес. Шығарманың ... ... - оқу ... ... ... ... жұмыстың түрі.
Қарастырылатын мәселе, жазатын тақырып біреу болса да, әр ... оны ... яғни ... ... ... сол көркем туын-ды, не кейіпкерді
қабылдау дәрежесіне байланысты. Дегенмен ... ... ... мұғалім оқу кабинетіне «Жазба жұмыстарына байланысты ... ... ... да ... алу әр мұғалімнің өз ... ... ... ... ... басшылыққа ал:
Таңдаған тақырыбыңды әбден ойла.
Жоспардың тақырыбына байланысты нақты жасалсын.
Эпиграф ал. Ол ... пен ... ... ... ... ... ойдың, жазатын негізгі мәселелердің реті мен жүйесін сақта:
а) Тақырыптан ауытқыма;
ә) Кіріспең тұжырымды, бірақ ... ... ... де ... жазылуына бағыт, бағдар беретіндей болсын;
б) Пайымдауың, дәйексөздің, салыстыруың негізгі пікірге ... ... ... ... ... ... авторы,
кітаптың аты, беті айқын жазылсын;
г) Негізгі бөлімнің толық, әрі дәлелді келуімен қатар, шығарманың ... ... ... ... есте ... ... негізгі пікіріңнің төңірегінде жазылсын. Оған ерекше ... ... ... ... ... ... нәтижесі осында көрінеді.
Тақырыбыңа байланысты материалды алдын ала дайында, ізде, оларды ... ең ... ... ... ... стиліне аса жауапкершілікпен қара:
а) Сөйлемдерің тиянақты, ойлы болсын. Шұбалаңкылықтан сақтан;
ә) Әдемі, айшықты сөздерді пайдалан. Бұл- ... ... оның тілі ... ... ... ... сөз ... не әдемі сөз оралымын пайдаланғың келсе,
алдын ала оны ... ... ... Сонан соң керегіңді пайдаланасың. Қате
жібермей ... ... ... жаныңда болсын, сауаттылық -шығарма үшін ... ... Жазу ... де ... ден қой: ... ... жаз ... әрпін айқын,
еркін окуға жарайтындай болсын, әрі жазуың көркем түссін.
5-6-сыныптарда, әсіресе, шағын шығарма-суреттеме, шығарма-сипаттама,
шығарма-кескіндеме, шығарма-мүсіндеме, ... т.б. ... ... - ... туындылары бойынша жазылатын ... ... ... шағын болып келеді, бірақ нақты бір өнер
туындысының негізінде жазылады. Мысалы: ... ... ... ... ... ... портреті бойынша шығарма кескіндеме жазуға
болады (екеуінің негізінде). Мүсіндеме, сәулет өнері ... ... ... т.б. ... жазылады. Мұғалім бұл
тапсырмаларды ... ... ... ... ең ... ... болып, сол
өнер туындылары бойынша ауызша жұмыс жүргізеді (ауызша суреттеу ... ... ... сөз ... ... айшықты, бейнелі
сөздерді пайдаланады, - соған бағыт-бағдар беріледі. Бұл ... ... ... ... дамытудың бір ұтымды тәсілі -көп болып талкылау,
олардың өздеріне пікір ... ... өзі ... ... ... ... шыгармаларды (қалауы бойынша) оқытып, бірігіп талдау
жасатқызады. Олар шығарманың тілі, мағынасы, ... ... ... ұнағанын айтады, кемшілігіне тоқталады. Шығарма жазу бар да, ... ... ... ... ... де бар. ... де ... дұрыс
ұйымдастыра білген мұғалім көп ... ... Бұл ... ... пайдалану дұрыс. 5-6-сыныптарда еркін тақырыпта («Менің сүйікті
кітабым», «Ардақтайық та кұрметтейік Ананы!», т.б.), ... ... ... ... ... ... байланысты жазуларына болады.
Мысалы, ертегілерді оқып болған соң, өз қалаулары бойынша ертегі, ... ... ... шығармаларына пікір жаздыру сияқты, ... ... ... ... ... ... білімін
кеңейтеді, екіншіден, қабілеті, дарынына әсер етеді, үшіншіден, ... ... ... ... оқып ... әдеби тақырыптарға
жазылатын шығармалардың көркемдік ерекшеліктері, оған ... ... ... ... ... оқыған бір көркем туындыны негізге алады.
Сыныпты, ондағы балалардың ... ... ... мұғалім жазатын тақырыпты
ойлас- тырады, ауыр-жеңілін сұрыптайды. Кейде бір ғана тақырып ... ... ... Бұл өте тиімді. Бір ғана тақырыпқа қамап қою
оқушының мүмкіндігін, тіпті ын-
тасын, дарынын ... ... ... ең ... мәселенің бірі -
оқушының өз қалауы, өз ... ... ... ... ... таңу ... ... әсіресе, шы-
ғарма сияқты күрделі жұмысқа, шығармашылық жұмысқа келмейтін нәрсе.
Шығармаға баулу үкіні ... ... ... ... ... ... «Керқұла атты
Кендебай» ертегісіне мынадай тақырыптар ұсынуға болады: «Кендебай — сүйікті
ертегім», «Кендебайдың жеңісі — әділеттің жеңісі». «Кендебайдың мен сүйетін
мінездері», ... ... «Бай ... мен жарлы баласына»: «Асанның өзіме ұнамайтын іс-әрекеті»,
«Үсеннің ... ... ... бай баласын қалай асырады?», т.с.с.
II. Қай такырыпқа, қай жанрға шығарма жазылсын, ... бұл ... ... ... ... ... күрделіге қарай бірте-бірте баулуы
керек.
Мысалы, 5-6-сыныптарда образға ... ... ... не ... ... ... ... емес, себебі олардың әдеби туындыларды
талдауды талап ететін
шығармаларға шамасы келмейді. Оларға ... ... ... ... беру ... ... ... мұғалімдер іс-тәжірибесі бойынша
шығармаларды мынадай түрлерге бөлуге ... ... ... Оған ... ... ... ... жатады. Мысалы, «Тіл тағдыры - ел тағдыры», «Жариялылық - бақыттың
басы».
Шығармашылық бағыттағы ... ... ... ... ... ... жанрларды басшылыққа алады.)
Ғылыми зерттеу сипатындағы ... Оған ... ... ... ... ... ... пікірлер жатады. Мысалы, «Бейімбет
әңгімеле-
ріндегі деталь, штрихтың ... ... ... ... дәрежесін, тіл байлығын тексеруге
арналған шығармалар:
а) Біржан мен Сара айтысындағы Біржан мен ... ... ... ... ... ... өмірінің жанды суреттері.
б) Бақтығұл қылмыскер ме, әлде әділдік іздеуші ме? т.б.
Мысалы, соңғы шығарма тақырыбы ... ... ... ... ... көптеп жазылады: ... ... ... бейнесі» дегендей. Ал бұл шығарма тақырыбы Бақтығұл
бейнесі, іс-әрекетінің маңызы, басты ... ғана ... алып ... ... әдеби туындыларға шығарма жаздыруға оның ең ... ... ... ... керек. Нақтылық, тұжырымды, ойын ... ... ... ... еткен дұрыс.
ОҚУШЫЛАРДЫ ШЫҒАРМА ЖАЗУҒА ДАЯРЛАУ
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, |шығарма жаздыру -балаға ... беру ... ... ... ... бірі. Шығарманы үйде де, сыныпта да
жаздырады. Бағдарламада қанша шығарма ... ... ... ... ... оқушылардың жас ерекшелігі, сыныбы, дайындығына
байланысты шығарма жазудың уақыты белгіленеді. Мысалы, сыныпта 2—3 ... бір ... 10 ... дейінгі мерзімде.
Мұғалім қосымша сабақ өтеді, жекелеген оқушылармен жұмыс ... ... ... ... ... ... Оқушы шығарманы
үйде жазып жатса, оның алғашқы сұлбасын оқып, ақыл-кеңес береді. Басында
үлгісі ... ... ... түсіріп, шығармаға қояр талапты
кайталайды. Егер ... қиын ... ... немесе қосымша сабақта жоспар
кұруға көмек жасайды. Кейде оқушылардың пікірі, ойына ерік беру керек. Қай
тақырыпта шығарма жазады, қай ... ... ... ... ... жазу
үшін, ең басты мәселе -оқушының сол тақырыпты білуге ғана емес, сонымен
бірге білгенін көркем, ... ... ... ... тіл байлығы,
сауаттылығы, әдеби талдауы, негізгі мәселелерді дөп тауып, соны ... ... ... да ... рөл атқарады. Қосымша материалдарды
пайдалана білу өте алғырлық, зор ептілікті ... ... ... ... ... баулуда көп еңбектенуі, тер төгуі қажет.
Шығарма жазуда жоспардың жай, күрделі түрі ... ... ... ... егер ... ... ... тілі, стилі, сауаттылығы
жағынан талапқа сай жазылса, жоспар бар ма, жоқ па ... та ... ... ... ... ... жоғары сыныптарда жоспар өздеріне жай бағыт,
бағдар, ой жүйесі үшін ғана ... ... да ... ... құруға
болады. Ол шығармаға өң беріп, әрлендіріп, әрі қызықтырып тұрады. Егер
шығарма ... ... ... алып ... сөз жоқ, оның сәтті
шыкқандығы.
Мысалы, «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» жыры бойынша (9-сынып) «Махаббаттың қос
шынары» немесе ... Баян ... ... ... ... ... әрі шығармашылық бағыттағы жоспар үлгісі);
Кіріспе:
1. «Қозы Көрпеш, Баяндай бір молада өлсем-ай» (жырдың негізгі тақырыбы,
идеясы).
Негізгі бөлім:
1. «Қыпша бел, алма ... сұлу ... ... ... ... басқа хор қызы болса да, көз салмаспын» (Қозының бейнесі).
Қорытынды бөлім:
а) Қозы мен Баян ... ... ... ... ... ... ... үш бөлімнен тұрады. Үш бөлім де ең
негізгі тақырыпты, негізгі мәселені қамтиды. Жай ... да ... ... ... ... ... ... - Отан туралы ... ... ... ... ... - ... ... ақын» (С.Сейфуллин туралы бір үзік сыр...)
2. «Арқаның кербез сұлу Көкшетауы» (поэманың негізгі проблемасы, көтерген
мәселесі).
3. «Сұңкардың баласындай торға түскен» (қалмақ қызы).
4. ... атша ... тұла ... ... туралы).
5. Поэманың маңызы, көркем тілі.
Әдістеме ғылымы - тірі ағза сияқты, үнемі өсіп, дамып отыратын ... да тіл ... ... ... ... ... жолдары көп. Әр мұғалімнің осы мәселеде жинақтаған іс-тәжірибесі
қанша ма?! ... да ... ... ... еңбек ететін мұғалім
тіл дамытуға, окушыларды сұлу да көркем сөйлете білуге, жаза білуге баулу
жұмыстарына ... ... ... ... ... ... ... асыруда көрнекіліктердің өзіндік маңызы, орны
бар. Жалпы, таным процесі есту, көру, сезу арқылы жүзеге асатынын ... өте ... ... ... сабақта көрнекілік пайдаланудың
тиімділігін педагог-ғалымдар, әдіскерлер де, педагог-практиктер де
күнделікті тәжірибе ... ... ... маңызы, тиімділігі неде? '
1. Көрнекілік білім мазмұнын байыта түседі.
2. Есту аркылы алған білімін көру ... ... ... ... оқушылардың ынтасын, қызығушылығын арттырады, ойлау, таным
белсенділіктерін, көркем тілін дамытады.
4. Эмоциясына әсер ... ... ... практикада жүзеге асыруға жетелейді, т.с.с.
Оқу-тәрбие процесін ... ... ... ... ... ... түрде қарауды талап етеді. (Ю.К.Бабанский,
«Просвещение», 1987.) Бүкіл сыныпты көз ... ... ... ... ... соң бірін пайдалану, сол сияқты техникалык құралды да
келсін-келмесін, қолдана берудің зиянды жақтарын ол ашып көрсетеді. ... ... ... қай ... ... ... құралдары баршылық. Әсіресе,
техникалык кұралдар жеткілікті. Ал оларды тиімді, қонымды, керегінде ғана
пайдалану ... әр ... ... керек. Тиімділік идеясы тақырыпқа
байланысты ең тиімді, ең керекті дегендерін ғана іріктеп пайдалану туралы
айтады. Бір ... ... бір ... ғана ... деп ... ... басқа сабақта тиімді болмауы мүмкін екеніне тоқталады.
Бұдан шығатын қорытынды: көрнекілікті де тақырып, өтілгелі ... ... ... ... ... ... ... Көрнекіліктерді өте көп
пайдалану оқушы назарын, психологиясын, сезімін ... ... ... ... Ал берілетін білім мазмұнына сай, ең керекті
дегендерін сұрыптап ала ... оны өз ... ... білу ... қақ. ... ... туындыларға байланысты музыка мен бейнелеу
өнерінің туындыларын үйлестіре отырып, колдану тиімді деп саналады. ... ... ... ... ... Осы ... ... бейнелейтін жақсы бір-екі бейнелеу ... ... ... ... ... ерте шығатын гүлдермен безендіріп
тастау - жетерлік нәрсе (жасыл ... ... да ... ... ... ... түнде жарық айын» еткенде, онын әнін ... ... ән ... ... ... оқу, суретін эпипроектордан
көрсету окушы сезіміне ерекше әсер етер еді, олар Абай ... ... ... айды көз ... келтіріп, өлең сәзін жанды суретке
астастырар еді. ... ... ... ... ... тілін
дамытып, көркемөнерді түсінуге, әдеміліктен лөззат ала білуге ... кай түрі ... ... ол ең ... ... ... ... байытып, әрі оны қабылдауды жеңілдетуге көмектесуі керек.
Мысалы, «Күз» туралы лирикалык ... ... ... ... ... ... ақынның сөзбен салған суретін суретшінің
бояумен салған суретімен салыстыру ... ... ... ... ... сөзбен салған көріністерін картинадағы бояу ... ... ... ... ... ... ... Көкше көріністерін, Оқжетпес, Жұмбақтас сипаттарын суретшілер
салған Көкше ... ... ... ... айтпаса да,
түсінікті. Суреттегі алтын кеш аясындағы Көкше ... ... ... ... ... дәл сол мезгілде поэманың осы көріністі
суреттейтін жерлерін мәнерлеп оқу оқушы көз ... ... ... суретін қалдырар еді. Қандай көрнекілік болмасын, ең ... ... ... ... ... ... ... сабақ мазмұнымен тонның ішкі
бауындай қауышып, оны байытып, әрі окушы сезімін дамытып, ... ... ... ... ... ... суретті.
1. Графикалық материалдар, үнтаспа жазулары, күйтабақтар, радио-
телехабарлар, оқу фильмдері, ... ... ... өзін
есту, көру процестеріне
байланысты бірнеше түрге жіктеуге болады:
а) Көруге негізделген көрнекіліктерге: иллюстрациялар,бейнелеу өнерінін
туындылары, мүсін, сәулет өнерінің ... ... ... ... т. б.), ... ... ... альбомдар,
т. б.жатады.
ә) Естуге негізделген көрнекіліктерге: ақын-жазушылар даусы, шығармалары
жазылған күйтабақтар, не олар туралы үнтаспаға ... ... ... ... батырлар жыры, әңгіме, ... ... ... да ... ... жатады.
б) Көру, есту көрнекіліктерінің екеуіне де жататын кино, телехабарлар,
оқу фильмдері де көрнекіліктердің маңызды бір саласы.
Көрнекіліктерді пайдаланудың тиімді жолдары, әдіс-тәсілдері
Әдебиет ... ... ... ... ... ... Әсіресе, жазушы портреті, фото-суреттері, шығармалары
бойынша жасалған иллюстрациялар, бейнелеу өнерінің, ... ... ... т.с.с. Сондай-ақ сызба, карта, кесте-плакат, синхронды
кестелер, диапозитив, диафильмдер де осы ... ... ... ... ... рөл ... Қазақ әдебиетін окытуда дайын
көрнекіліктер өте тапшы, сол себептен оны мұгалімдердің өзі жасауына ... ... ... ... ... ... кесте-сызба (әсіресе,
бүгінгі таңда «жеті атаңды білу - парыз, жеті атасын білмеген - ... ... ... ... кажетті көрнекіліктер тобына жатады. Мұғалім
өзі калаған ақын-жазушыларға осындай кесте-сызба жасайды. Сондай-ақ мұндай
кесте-сызбаны акын, не ... ... ... ... өз ... ... жерлері, саяхаттарын, өмірінде аса маңызды ... ... ... ... өмірін түтастай қамтитын
көрнекілікке ... ... ... ... ... ... ... кезендерін оқушының көз алдына келтіріп қою да тиімді.
2. Кесте-сызбаның ең бір тиімді түрі - ... ... ... ... ... ... «Нені міндетті түрде білу керек?»
деген ... ... ... ... ... былайша кесте-
плакат жасауға болады:
«Қазақтан шыққан ұлы педагог»- тұңғыш ... ... ... ... жазушы, кітап жазушы, мектептер ашушы, аудармашы.
Ыбырайдың ұстаздық жолы (мұғалім, инспектор). Мектеп, ... ... ... ... ... оның тақырыбы:
1. Оқу, білім туралы - «Кел, балалар, оқылық», «Өнер-білім бар жұрттар».
2. ... ... ... «Жаз», т.б.
3. Әлеуметтік мәселелерге: «Залым Төреге», «Азған елдің байлары», «Азған
елдің молдасы».
Әңгімелері: 1. Тәрбие мәселелері: «Бақша ағаштары», «Талаптың ... ... 2. ... ... ... мен ... ... Сейітқұл»,
«Әке мен бала», «Атымтай Жомарт».
Аудармалары:
1. Л.Толстойдан: «Үш ұры», «Жаман жолдас», т.б.
2. К.Ушинскийден: «Сауысқан мен қарға», «Түлкі мен ешкі».
3. ... ... ... ... т.б.
Қосымша материалдар: Ө. Дербісәлин. «Ы. Алтынсарин» (монография).
Көркем әдебиет: Р.Қайырбеков. «Дала қонырауы».
Осы көрнекіліктің ... мен ... ... ... ... ... көрнекілік айна іспеттес. Ол ... ... ... ... ... ... ... әрі оқушыға нені білу ... жол ... Ең ... ол суреткер туралы жан-жақты хабар
береді. Оның шығармасынан нені оқу керек, сол ... ... ... ... ... көркем шығармалардағы образдар жүйесін оқытуға
байланысты да ... ... ... ... ... қоңыр қозым» ...|«Көзімнің қарасы» |«Жолыңа жаным кұрбан».|
|Абайдың аналары -Зере мен ... ... ... шерменделер |
|Ұлжан ... ... ... ... ... дүние жоқ»: |..Қапастағы ... аты ... ... ... ... ... ... |
| ... ... | ... ... ... ... ... шіріп біттің-ау», Есіктегі |
|Қаражан, Мәніке... |1 ... Иіс ... ... ... т.б ... сызба-кестелердің тиімділігі, әсіресе, роман, эпопея сияқты
күрделі жанрларды ... ... ... осы ... «Абай жолындай»
эпопеяның ішіндегі көптеген әйелдер бейнесін іс-әрекеті, ... ... ... ... жатқан идеясына қарай сұрыптап, топтап,
жинақтап беріп отыр. Эпопеялық ... ... ... ... жолы - ... ... бір проблемалар айналасына топтап, жинақтап
беру. Мұғалімнің түсіндіруіне де, ... ... ... да бұл ... зор. ... ... жастар, үлкен топтар бейнесіне де осындай
сызба-кесте жасап, пайдалануға болады.
Көлемді шығармаларды ... ... да ... ... ... ... - 4 ... тұратын эпопеялық шығарма.
Оқушыны былай қойып, мұғалімнің өзі де ... ... ... ... ... біле ... ... әр кітаптың басты-басты оқиғасын мына
үлгіде теріп, сұрыптап, кесте-плакатқа жазып қою керек:
Абай бейнесі. 1-кітап
|Тараулар ... ... ... іс-өрекеттері |
|«Қайтқанда» |1.Оқудан елге оралу |Әке әмірінен аса |
| |2. ... мен ... ... ... ... | ... ... қалды. |
| | | |
| | | |
| | | |
| | |ып ... |1. ... ... | Абай іштей күйзелді,|
| ... |ара түсе ... |
Е с к е р т у: ... ... ... ... ашатын, басты-
басты ғана оқиғалар сұрыпталып, теріліп алынуы керек. Сонда ол ... әрі ... ... ... да ... қолдан жасау - аса күрделі дүние. Оған ... ... ... Жазуын соңғы партада отыратын бала да оқи алатындай болу ... ... ... ... ... ... ... оқушы жан
жүйесіне, көру қабілетіне кері әсер етпейтіндей, мектеп гигиенасына сай
жасалуы керек.
3. ... оңай ... де, ... да) әрі ... ... процесінде
мұғалім іс-әрекеті, қызметі, сондай-ақ оқушы іс-әрекеті, ... ... ... құрал дәрежесінде болуы керек. Оқушыға беретін білім
мазмұнын байытып, танымын арттыратындай, әрі ... ... ... да ... ... бірі.
4. Тұжырымдылық, нақтылық, ғылыми жағын ан тереңдік те басты шарт. Қолдан
жасалынған осы көрнекі құралдарды пайдалана білу де ... ... ... ... ... ... мен шығармашылығына арналған
хронологиялық кесте, былай қарағанда, көрнекіліктердің ең карапайым түрі
сияқты. Ал осы ... мына ... ... ... атқарылады:
а) Суреткер өмірінің басты-басты кезеңдеріне, сол кезеңдерде ... ... ... ... ... ... ... пікірталасқа, әдеби айтысқа тарту.
Сұрақтар мен тапсырмалар:
а) Қалай ойлайсындар, сенше жазушы өмірінін ең ... ... ... ... дәлелде (не себепті маңызды деп есептейсің?)
ә) Қай жылдар ең өнімді, жемісті жылдар болған?
б) Кестеге карай отырып, ... ... ... тарихи-әлеуметтік
жағдайлардың калай әсер еткені туралы өз ойынды айт.
в) Жазушының ең өнімді ... ... ... тарихи оқиғаларға, қай
жылдарға байланысты жазылған екен?
Міне, осындай сұрактар арқылы оқушылар кесте бойынша жұмыс істейді, өз
пікірлерін ... ... ... бұл ... ... ... ... соң мұғалім оқушы біліміне есеп те жүргізе алады. Ол үшін кестені
арнайы беттерге жазып (сурет сабағына арналған беттерге), әр ... ... ... ... ... балалар мұғалімнің берген сұрақтарына
байланысты тапсырмалар орындайды, яғни белгі соғып отырады. Мысалы, жоғары-
дағы ... ... ... ... тұсына, не жылдардың тұсына
белгі соғады. ... ... ... да пайдалану үшін, белгі қарындашпен
қойылады немесе кішкене жалаушалар кадалады.
5. Ақын-жазушылардың өмірін оқыту барысында оның жеке ... ... ... ... ... белсенділіктерін арттыру мақсатында ол
туралы пікірлер, тамаша ойлар, бағалар жазылған кесте-плакат ... ... ... ... сыздап жүрек» Мұқағали Мақатаев
«Ғажайып даналықтың бір көзі - Мұқағали поэзиясының дәуірі
басталды».
(Ә. Тәжібаев.)
Өлең үшін ... ақын ... ... үшін ... ... ... ме ең?
(А. Әбдіқалов. )
«Жұмыр жердің қай түкпіріне барсақ та, ... ... ... ... өлер ... ... ... өлеңді алайда ешкім...» ... ... ... Гималайдың
Төбесіне ойнаған найзағайдан»
(Т.Молдағалиев)
Мұқағали мөлдірліктен, тазалықтан, биік адамгершіліктен тұратын еді».
(Л. Әзімжанқызы.)
Мұқағали ... ... ... осы көрнекілікті нәтижелі пайдалануға
болады. Ең алдымен, ақын туралы пікір, бағаларды оқып беріп, әр ... ... ... оны ... еңбектендіру керек. Мысалы,
окушыларға ... өлең ... ... ... өлең ... ... ... қойып, іздендіріп, өз пікірлерін,
ойларын ортаға салғызуға болады. Әсіресе, бұл жұмысты ақын ... ... ... берілгеннен кейін жүргізген дұрыс. «Балалар,
Мұқағали туралы Тұманбай ағаларыңның ... ... ... не ... Оның ... шынында, «Гималай төбесінде ойнаған найзағайдай ма?»
Немен дәлелдер едің? ... ... ... «Бізде енді Мұқағали поэзия-сының
дәуірі басталды», - дейді. «Осы пікірге қосыласың ба? Қалай ойлайсың, сонда
Мұқағалиға дейін қазақта поэзия болмаған ба?» ... ... ... ... ... ойландырады, пікірталасқа жетелейді. Бұдан шығатын
қорытынды: жасалатын осындай жалпы графикалық көрнекіліктер ... ... ... ... ... ... маңызды еңбекке
жұмылдыра алатындай, әрі терең біліммен қаруландыратындай ... ... ... ... ТЫС ... ТЫС ... МАҚСАТЫ, МАҢЫЗЫ
Мектепте әдебиетті окыту барысында сыныптан тыс
жұмыстарға ерекше көңіл ... ... - ... сөз ... ... ... арнаулы сағаттарда мұғалімдер білім негіздерін
қалыптастыру ... ... Сөз жоқ, ... дамыту,
тәрбиелеу, қабілеті, дарынына әсер ету, оны ары қарай мәпелеу ... ... қоса ... Бірақ осы жұмыстардың барлығын сабақ процесінде жүзеге
асыру мүмкін нәрсе емес. Оқушыларды сөз өнеріне тарту, көркем ... ... ... ... ... ... ... сиякты
білім мен тәрбие берудің басты-басты мәселелері ... тыс ... ... арқылы жүргізіледі.
Оқушылар еңбегін ғылыми түрде ұйымдастыру, бос уақыттарын пайдалы, тиімді
өткізу де, инабаттылық, ... ... ... биік ... ... ұлттық өнерді, халық өнерін қастерлеу, қорғауда ... тыс ... жас ... ... ... ... ТЫС ЖҰМЫСТАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ
а) Сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың қабілеті, икемі, дарыны, жеке ынтасы
негізінде ұйымдастырылады және бірнеше ... ... ... ... ... тыс жүмыстардың күре тамыры.
ә) Әдеби-шығармашылық үйірмелердің сонымен қатар «Шешендік ... ... ... фольклорға негізделген түрлері, әсіресе, соңғы
кездерде тәжірибеге көптеп енгізілуде.
Үйірме жұмыстарының арнаулы органы - қолжазба журналы, газеті болады. ... ... ... ... ... ... ... да (өз
тілегімен) көмектесіп, белгілі бір секцияны басқарады. Әдеби шығармашылық
үйірмелерінің ... жас ... ... ... ... Әдеби үйірмелердің бір түріне «Кітап достары» немесе «Кітап — білім
бұлағы» деген ... ... ... ... 5-8-сыныптарда мұны
мектеп кітапханасымен бірігіп жүргізудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... «Құрметтейік те көтерейік
Ананы» (8 Наурыз қарсаңында), «Менің ... ... ... Олар жаңа ... ... насихаттап, балаларға таратып, төменгі сынып
балдырғандарына әңгімелеп береді. Жұмыс ... болу ... ... ... керек. Кітапты күтіп ұстау, ұқыпты болу, оны қалай оқудың
мәдениеті туралы да тартымды әңгімелер осы ... ... Олар ... неше түрлі бәйге өткізеді. ... ... ... ... ... ... көп оқитын), «Шапшаң» немесе «Алғыр» (кітапты
тез, әрі қатесіз оқитындар үшін), т.б. ... ... ... ... мектеп әкімшілігі алғыс айтып,оларды мектеп ... ... ... ... ... оқушыларды кітапханадан кезекті
кітапты қалай алуға болады, каталогпен жұмыс түрлерін ... ... ... ... ... ... тағы бір түрі - ... оқу, драма үйірмелері. Үйірмені
осы өнерден хабары бар, сауатты маманның жүргізгені ... ... ... оның ... ... хабар алады, театр өнері,
оның өзіндік сипаттарымен, ұлы артистер өмірі, өнерімен танысады. Драмалық
шығармалардан үзінділер, инсценировкалар әзірлейді. ... ... ... ... Мысалы, Ғ.Мүсірепов, М.Әуезов драмаларын талқылаған
кезде ... ... ... ... ... ... сабақпен
ұштастырылады (осындай жұмыстарды ... ... алып та ... ... ... ... ... үйірмелерімен бірлесе отырып, «Алтын сақа»
немесе «Ер Төстік елінде» атты ... ... ... болады. Үйірме
мүшелері ертегілерді мәнерлеп оқуға, инсценировка жасауға, ... ... ... ... ... ... бала-бақшаларға барып, өз
өнерлерін көрсетеді, бөбектерді ... ... ... Сыныптан тыс
жұмыстардың бір түрі - клубтар. Үйірмеге қарағанда клубтардың ауқымы
кең. Үйірмеге қабілетті, соған икемді ғана балалар тартылса, ... ... ... шек койылмайды. Бір сыныпты түгелімен бір клубка
қатыстыруга болады. Мысалы, «Аққу», не ... ... ақ ... ... ... да ... болады) қыздар тартылады. Әдеби ... ... ... ... сұлулык, әдемілікті сезінуге ... ... ... ... оның ... ... ерекше. Клубта әдебиеттегі
қыздар бейнесі, ақын-жазушы қыздардың өлеңін оқып-талдау, өнерпаз, білімпаз
кыз-келіншектер туралы, ... ... ... күту, болашақта үй
тұрмысын калай жүргізу, дастарқан мәзірінің жайы, бала тәрбиесі, сән, ... ... ... ... ... әр ... ... ұйымдастырылады. «Алтыбақан», «Мұрагер» клубтарын құрып, халықтың
өнерін, әдет-ғұрпын, әдебиетін, ... ... ... ... Клубқа қандай ат қойылады, - оны ... ... ... сөз» ... ... өткізуге болады. Онда ақын, әншілер, сал-
серілер шығармашылығы, акын-композиторлар, ... ... ... ... ... ... ... отырыстар жүргізу де пайдалы. Клуб
жұмыстары әр түрлі ... ... ... дәріс-әңгіме түрінде өтсе,
енді бірде композиция, концерт, кездесу, т.б. ... ... ... ... ... ... ... «...Құйрықты жұлдыздай жарқ етіп...» (Ш.Уәлиханов туралы).
2. «Жүрегіңнің түбіне терең бойла...» (Абай).
3. «Адамзаттың Айтматовы» (Ш.Айтматов).
4. «Кінәны ... қой, ... ... (М.Жұмабаев).
5. «Мен кетермін, артта жазған сөзім қалар...» (Шәкәрім туралы).
6. ... ... ... ... ұстар көсемі» (Ахмет Байтұрсынов).
7. «Өлсе де денем, мен өлмен...» (Ж.Аймауытов туралы)
8. «Оян, казақ!» ... ... ... ... үлкен бір проблемалар, тақырыптар бойынша жүйелі
өткізіп тұру тиімді. «Қайта оралған есімдер» шығармашылығы бойынша ... ... ... ... ... ... романтика, миф.
а) Шәкәрім - Шығыс поэзиясындагы жарқын тұлға. ә) Шәкәрім поэзиясындағы
Абай үлгісі, Абай ... Ана ... ... ... Жүсіпбек прозасындағы шеберлік пен шешендік.
4. Міржақып - алғашқы қазақ романының авторы.
СЫНЫПТАН ТЫС ОҚУЛАР
Жас ... сөз ... ... ... оятуда, әдеби дүниетанымын
кеңейтуде, өз беттерімен көркем шығармалар ... ... ... ... ... тыс ... ... рөлі ерекше.
Әдебиет сабағы, сабақ процесіндегі жұмыстар мен ... тыс ... ішкі ... ... ... жүріп отыруы керек. Оқу
бағдарламасындағы оқып, талдауға ... ... ...